Starówka i ratusz w Trzebiatowie: szachownica ulic, słonica na kamienicy i Kazimierz Północy

Trzebiatów nazywany jest czasem Kazimierzem Północy. Gmina podkreśla, że od 1996 roku miasto jest objęte rządowym programem Ratowanie miasteczek historycznych jako jedno z siedmiu miast w Polsce. Poniżej znajdziesz historię starówki i ratusza, opis tego, co warto zobaczyć na rynku i wokół niego, trasę Szlaku Słonia, praktyczne informacje o dojeździe z Mrzeżyna i pomysły na resztę dnia.

Gród nad Regą i lokacja z 1277 roku

Historia miasta zaczyna się od grodu. Według Wikipedii w IX wieku istniał tu słowiański gród z osadą, chroniony z trzech stron przez Regę. Kalendarium gminy wspomina znalezisko interpretowane jako miejsce kultu nieznanego pogańskiego bóstwa, a późnośredniowieczne źródła mówią o świątyni Białego Boga w pobliskich Białobokach, choć istnienie takiego bóstwa nie jest potwierdzone. Pierwsza wzmianka o Trzebiatowie pochodzi z dokumentu z 1170 roku, w którym książę Kazimierz I przekazał norbertanom z Lund prawo patronatu nad tutejszym kościołem.

W 1224 roku Trzebiatów stał się oprawą wdowią księżnej Anastazji, wdowy po księciu Bogusławie I, która ufundowała tu klasztor norbertanek. 6 maja 1277 roku książę Barnim I i jego syn Bogusław IV nadali osadzie prawo miejskie lubeckie. Miasto dostało port Regoujście, prawo wolnej żeglugi na Redze, mennicę i prawo do budowy murów. Według kalendarium gminy lokację przeprowadzono na obszarze trzech słowiańskich wsi: Trzebiatowa, Cricus i Nistreskow.

W 1299 roku książę Bogusław IV pozwolił mieszczanom ufortyfikować miasto murami z basztami, bramami i fosami. W dokumencie z tego samego roku pojawia się wzmianka o monecie bitej przez miasto: na awersie trójlistna koniczyna otoczona trzema gwiazdami, na rewersie pomorski gryf. Koniczyna do dziś jest w herbie Trzebiatowa, obok gryfa, złotego krzyża i niebieskiego klucza św. Piotra.

Szachownica ulic: jak czytać plan Starego Miasta

Stare Miasto leży w obrębie murów, na wzniesieniu około 10 metrów nad poziomem morza, w zakolu Regi i jej bocznego ramienia, Młynówki. Gmina wyjaśnia, że po lokacji w 1277 roku powstał charakterystyczny układ ulic zwany szachownicowym: trzy ulice biegną wzdłuż, ze wschodu na zachód, a pięć w poprzek, z północy na południe. Pośrodku zostawiono rynek.

Ten układ przetrwał wszystkie pożary i przebudowy. Gdy na przełomie XVII i XVIII wieku odbudowywano miasto po wielkim pożarze, zachowano dawną siatkę ulic i zabudowę kamienic przy rynku. Cały obszar Starego Miasta jest wpisany do rejestru zabytków. Według Wikipedii w obrębie murów zachowało się ponad połowę historycznej zabudowy, a miasto ma w sumie 92 ulice, rynek i cztery place: Lipowy, Muzealny, Zjednoczenia i Zwycięstwa.

Hanza, Bugenhagen i sejm, który zmienił Pomorze

Na przełomie XIV i XV wieku Trzebiatów był dużym portem i członkiem Hanzy. Kalendarium gminy podaje rok 1365, a Wikipedia 1416 jako datę przystąpienia do związku, z którego miasto wykluczono w 1465 roku. Kupcy handlowali śledziami, solą, piwem, słodem, cebulą i piernikami, utrzymując kontakty z Kopenhagą czy Gdańskiem. Spory o żeglugę na Redze prowadziły do konfliktów z Gryficami i Kołobrzegiem.

W 1504 roku rektorem trzebiatowskiej szkoły łacińskiej, założonej w 1328 roku, został Jan Bugenhagen, późniejszy reformator i współpracownik Lutra. W grudniu 1534 roku w kaplicy św. Ducha obradował sejm stanowy, na którym książęta pomorscy zdecydowali o wprowadzeniu reformacji. 13 grudnia stany pomorskie zatwierdziły luteranizm jako religię panującą na Pomorzu, a realizację zadania powierzono właśnie Bugenhagenowi.

Pożary, wojny i nowy ratusz z 1701 roku

XVII wiek był dla Trzebiatowa ciężki. W czasie wojny trzydziestoletniej przez miasto przechodziły wojska obu stron, w 1643 roku wojska cesarskie zdobyły je i splądrowały, a zarazy zabijały setki mieszkańców. Kalendarium gminy wymienia pożary z 1631 roku, gdy spłonęła zachodnia część rynku, i z 1635 roku przy Bramie Gryfickiej. W 1679 roku wielki pożar strawił ratusz, zamek i większą część miasta.

Gmina na stronie o zabytkach i Wikipedia podają inną datę pożaru starego, XV-wiecznego ratusza: 1696 rok. Obie wersje zgadzają się co do tego, co było dalej. W 1701 roku na reliktach gotyckiej budowli wzniesiono nowy, ceglany ratusz. Kalendarium gminy opisuje jego styl jako tak zwany poczdamski barok, a Wikipedia klasyfikuje budynek jako klasycystyczny, z domieszką baroku i gotyku. Budowę pierwszego ratusza gmina datuje na 1400 rok.

Ratusz: co zobaczyć z zewnątrz i w środku

Ratusz stoi w centrum rynku, otoczony z czterech stron kamienicami. Według Wikipedii zbudowano go na planie czworoboku z dziedzińcem pośrodku. Gmina zwraca uwagę, że ten niewielki wewnętrzny dziedziniec widać dopiero po wejściu do budynku, z rynku nie da się go zobaczyć. Na dziedzińcu zachowały się według Wikipedii relikty szubienicy, przypominające o dawnych funkcjach sądowniczych ratusza.

Od strony zachodniej zachowały się z dawnej, gotyckiej budowli trzy arkady, wyeksponowane w elewacji skrzydła zachodniego. Warto obejść ratusz dookoła, żeby je zobaczyć, bo kontrastują z gładką, otynkowaną fasadą od strony wschodniej. Główne, wschodnie skrzydło wyróżnia się wyższym dachem, pozornym ryzalitem i wtopioną w bryłę wieżą z barokowym hełmem.

Na wieżyczce jest czterotarczowy zegar, a gmina dodaje, że są tam też dwa zegary wybijające kwadranse i godziny. Z wieży ratusza cztery razy dziennie odtwarzany jest hejnał Trzebiatowa, skomponowany w 1977 roku na 700-lecie miasta przez szczecińskiego kompozytora Waleriana Pawłowskiego. W ratuszu mieści się siedziba władz miasta i gminy, a według National Geographic Traveler także Centrum Informacji Turystycznej, gdzie dostaniesz mapy i foldery.

Rynek i kamienice: każda inna

Kamienice wokół rynku pochodzą w większości z odbudowy po pożarach z przełomu XVII i XVIII wieku i z późniejszych przebudów. Gmina zwraca uwagę na ciekawostkę: każda z kamienic ma inne wykończenie frontowe. Najlepiej to widać, gdy obejdziesz rynek po obwodzie i popatrzysz na szczyty, gzymsy i portale. Rynek wybrukowano na nowo w 1844 roku, za 1500 talarów, jak skrupulatnie odnotowano w kalendarium miasta.

Zieleń na środku rynku, wokół ratusza, sprawia, że plac wygląda dziś bardziej jak skwer niż średniowieczny targ. Przy rynku są kawiarnie i lokale, a od strony kościoła widać nad dachami 90-metrową wieżę kościoła Mariackiego. Na budynku pod adresem Rynek 1 wisi tablica pamięci generała Stanisława Nałęcz-Komornickiego, honorowego obywatela Trzebiatowa.

Słonica Hansken: sgraffito z 1639 roku

Najsłynniejszy obraz w Trzebiatowie znajdziesz na ścianie kamienicy przy rynku, pod numerem 26, na rogu z ulicą Zajazdową. To sgraffito, czyli obraz wydrapany w kilku warstwach kolorowego tynku, przedstawiający słonicę z mieczem trzymanym w trąbie. Gmina datuje je na 1639 rok. Według serwisu dzieje.pl obraz ma około 4 metrów długości i szerokości, później zakryto go tynkiem, a odsłonięto ponownie w 1914 roku przy pracach budowlanych.

Słonica to Hansken, w XVII wieku pokazywana w miastach całej Europy, gdzie wykonywała cyrkowe sztuczki. Do Trzebiatowa trafiła w latach 1638-1640. Rembrandt kilkakrotnie ją narysował, a jej wizerunek pojawia się też w jego rycinie Adam i Ewa. Anonimowy artysta uwiecznił ją na trzebiatowskiej kamienicy, a miasto po latach zrobiło z niej swój znak.

Słoń jest dziś logo Trzebiatowa: biały kontur na tle czterech kolorowych kwadratów, którym posługuje się urząd, ośrodek kultury i przewodnicy PTTK. Według dzieje.pl znak zaprojektował w 1997 roku Ireneusz Szuniewicz, a Urząd Patentowy zarejestrował wizerunek Hansken jako znak towarowy gminy. Słonia zobaczysz w mieście na tabliczkach, folderach i pamiątkach.

Szlak Słonia: dwa kilometry po zabytkach

Najwygodniej zwiedzić starówkę Szlakiem Słonia. Według dzieje.pl trasa ma około dwóch kilometrów i prowadzi przez najważniejsze zabytki, w tym kaplicę św. Ducha, zabytkowy most na Redze i Basztę Kaszaną, a kończy się przy wizerunku słonicy przy rynku. Przy dziewięciu punktach stoją tablice z opisami po polsku i niemiecku. Spokojnym krokiem przejdziesz trasę w godzinę, z zaglądaniem do kościołów w dwie.

• Rynek z ratuszem i kamienicami.
• Sgraffito ze słonicą Hansken przy rynku, róg ulicy Zajazdowej.
• Kościół Mariacki z 90-metrową wieżą.
• Kaplica św. Ducha z XIV wieku, miejsce sejmu z 1534 roku.
• Mury obronne i Baszta Kaszana.
• Pałac z XVII wieku, dziś siedziba ośrodka kultury.
• Most na Redze z 1905 roku.

Mury i Baszta Kaszana z legendą o misce kaszy

Według gminy w Trzebiatowie zachowała się duża część z około 2,5 kilometra murów obronnych oraz pozostałości fosy od wschodu. Nie przetrwała natomiast żadna z czterech bram miejskich. Najciekawszym fragmentem fortyfikacji jest Baszta Prochowa, nazywana Kaszaną. Powstała razem z murami i służyła do przechowywania prochu. Ma plan koła o średnicy 4 metrów i namiotowy dach z dachówki.

Nazwa wzięła się z legendy, którą gmina przytacza na swojej stronie. W średniowieczu kupiecki Trzebiatów miał liczne zatargi z sąsiadami, zwłaszcza z Gryficami. W czasie jednego z ataków strażnik na murach przez przypadek strącił misę gorącej kaszy na głowę napastnika. Wrzask oparzonego zaalarmował miasto i pozwolił odeprzeć atak. Basztę znajdziesz przy ulicy Wąskiej.

Pałac, w którym mieszkali Wirtembergowie i Blücher

Na miejscu dawnego grodu, zamku i klasztoru norbertanek ufundowanego w 1224 roku przez Anastazję, córkę Mieszka III Starego, stoi pałac. Gmina podaje, że w obecnej formie zbudowano go w 1682 roku, a Wikipedia, że przebudowano go w stylu klasycystycznym z inicjatywy Marii Anny z Czartoryskich. Po 1750 roku był siedzibą książąt wirtemberskich. W latach 1785-1790 mieszkała tu Maria z Czartoryskich Wirtemberska, autorka powieści Malwina, czyli domyślność serca.

W Trzebiatowie wychowywała się Zofia Dorota Wirtemberska, późniejsza żona cara Pawła I, a w pałacu w latach 1807 i 1811 kwaterował Gebhard von Blücher, późniejszy zwycięzca spod Waterloo. Po II wojnie światowej były tu koszary Wojsk Ochrony Pogranicza. Po remoncie w 1989 roku pałac stał się siedzibą Trzebiatowskiego Ośrodka Kultury i biblioteki miejskiej. Muzeum regionalne, założone w 1913 roku przez towarzystwo Johanna von Malotkiego, miało początkowo siedzibę właśnie w pałacu.

Kaplice, krzyż pokutny i most na Redze

Trzebiatów ma kilka kaplic, które dziś służą różnym wyznaniom. Gmina wymienia kaplicę św. Gertrudy z około 1400 roku, dawniej szpitalną i cmentarną, dziś świątynię grekokatolicką. Kaplica św. Ducha z XIV wieku, w której w 1534 roku obradował sejm, jest dziś cerkwią prawosławną. Kaplica św. Jana służy luteranom, a kaplica św. Jerzego z 1307 roku jest budynkiem mieszkalnym. W mieście stoi też krzyż pokutny, rzadki na Pomorzu ślad dawnego zwyczaju odpokutowania winy pomnikiem.

Na koniec spaceru zejdź nad Regę. Most drogowy z 1905 roku gmina uważa za jeden z najciekawszych zabytków miasta. Zbudowano go z żelbetu, ale konstrukcję zamaskowano bogatymi elementami rzeźbiarskimi nawiązującymi do wody. Most ma 53,9 metra długości, a jezdnia 6,1 metra szerokości. Z mostu dobrze widać Regę płynącą w stronę Mrzeżyna i morza.

Trzebiatów z dziećmi

Dzieci najłatwiej zainteresować słonicą: zanim dojdziecie do kamienicy, opowiedz historię Hansken, która podróżowała po Europie i pokazywała sztuczki, a potem poszukajcie słonia na tabliczkach Szlaku Słonia. Legenda o misce gorącej kaszy przy Baszcie Kaszanej też zwykle działa. Na rynku zatrzymajcie się przy ratuszu, gdy zegar wybija kwadrans albo pełną godzinę.

Ze starszymi dziećmi warto połączyć spacer po Trzebiatowie ze spływem kajakowym Regą. Najpopularniejsza trasa zaczyna się w Trzebiatowie i po około 15 kilometrach kończy w porcie w Mrzeżynie, kilka minut od plaży. Spływ trwa około trzech godzin, a wypożyczalnie dowożą kajaki na start.

Kiedy przyjechać

Trzebiatów jest dobrym celem przez cały rok, ale najczęściej przyjeżdżają tu wczasowicze z nadmorskich miejscowości w pochmurne dni lata. Wtedy na rynku i Szlaku Słonia jest najwięcej ludzi. Jeśli chcesz zwiedzać spokojnie, przyjedź rano albo w tygodniu, we wrześniu albo w maju. Trzebiatowski Ośrodek Kultury organizuje w mieście wydarzenia kulturalne, a ich kalendarz publikuje gmina na swojej stronie.

Jak dojechać z Mrzeżyna i gdzie zaparkować

Z Mrzeżyna do Trzebiatowa prowadzi droga wojewódzka nr 109, około 10 kilometrów, kilkanaście minut samochodem. Na Starym Mieście są miejsca postojowe, ale ulice są wąskie, więc wygodniej zostawić samochód na skraju starówki i dojść pieszo. Zasady parkowania sprawdź na tablicach na miejscu.

Trzebiatów ma stację kolejową na linii Szczecin - Kołobrzeg, więc to też najbliższa stacja dla gości z Mrzeżyna. Z Mrzeżyna kursują autobusy i busy, można też przyjechać rowerem. Ciekawą opcją jest przyjazd kajakiem w odwrotnym kierunku niż zwykle, czyli najpierw zwiedzanie, a potem spływ Regą do Mrzeżyna.

Gdzie nocować: Mrzeżyno i okolice

Większość gości odwiedza Trzebiatów jako wycieczkę z noclegu nad morzem. Najbliżej jest Mrzeżyno z portem u ujścia Regi i szeroką plażą. Oferty z mapą i odległością do morza znajdziesz na stronie noclegi w Mrzeżynie, a więcej o wsi w przewodniku Mrzeżyno: port, plaża i Rega. O samym porcie przeczytasz w artykule port i kanał w Mrzeżynie.

Jeśli wolisz inną okolicę, sprawdź noclegi w Rogowie przy jeziorze Resko Przymorskie albo noclegi w Pogorzelicy, skąd odjeżdża kolejka wąskotorowa do Niechorza i Rewala, gdzie czekają wieloryby na Placu Wielorybów.

Najczęstsze pytania

Co zobaczyć w Trzebiatowie w jeden dzień?

Zacznij od rynku z ratuszem i sgraffito ze słonicą Hansken, potem przejdź Szlakiem Słonia obok kaplicy św. Ducha, Baszty Kaszanej i murów do mostu na Redze. Zajrzyj do kościoła Mariackiego z 90-metrową wieżą i obejrzyj pałac. Całość zajmie od dwóch do czterech godzin.

Gdzie jest słoń w Trzebiatowie?

Sgraffito ze słonicą Hansken z 1639 roku znajduje się na ścianie kamienicy przy rynku, pod numerem 26, na rogu z ulicą Zajazdową. To kilkumetrowy obraz wydrapany w tynku, odsłonięty ponownie w 1914 roku.

Ile kilometrów jest z Mrzeżyna do Trzebiatowa?

Około 10 kilometrów drogą wojewódzką nr 109. Samochodem to kilkanaście minut. Można też dojechać autobusem albo rowerem, a w drugą stronę popłynąć kajakiem Regą, około 15 kilometrów.

Kiedy zbudowano ratusz w Trzebiatowie?

Obecny ratusz wzniesiono w 1701 roku na reliktach gotyckiego ratusza z XV wieku, który spłonął pod koniec XVII wieku. Z dawnej budowli zachowały się trzy gotyckie arkady w zachodniej elewacji.

Dlaczego Trzebiatów nazywa się Kazimierzem Północy?

Tak bywa nazywany ze względu na bogactwo zabytków i dobrze zachowany średniowieczny układ ulic, podobnie jak Kazimierz Dolny. Cały obszar Starego Miasta jest wpisany do rejestru zabytków, a od 1996 roku miasto jest objęte programem Ratowanie miasteczek historycznych.

Aktualizacja: 14 października 2026