Kościół Mariacki w Trzebiatowie: ceglana hala i wieża, którą widać z plaży w Mrzeżynie

Kościół stoi w północnej części Starego Miasta, przy ulicy Lipowej, kilka minut spacerem od rynku z ratuszem i słonicą Hansken. To czynna świątynia parafii pod wezwaniem Macierzyństwa Najświętszej Marii Panny, więc zwiedzając ją, pamiętaj o godzinach nabożeństw. Poniżej znajdziesz historię kościoła, opis wieży, dzwonów i wnętrza oraz praktyczne informacje dla osób przyjeżdżających z Mrzeżyna i okolic.

Fara pod okiem norbertanów z Białoboków

Według Wikipedii pierwszy kościół farny w Trzebiatowie powstał na początku XIII wieku i ufundowali go norbertanie z klasztoru w pobliskich Białobokach. Klasztor miał prawo patronatu nad trzebiatowskim kościołem od czasów księcia Kazimierza I, który w 1170 roku przekazał je zakonnikom przybyłym z Lund. W 1224 roku patronat klasztoru potwierdziła księżna Anastazja, wdowa po księciu Bogusławie I.

Od 1328 roku przy kościele działała szkoła łacińska. W 1504 roku jej rektorem został Jan Bugenhagen, który podniósł poziom nauczania, a później stał się jednym z najważniejszych reformatorów i współpracowników Marcina Lutra. To z Trzebiatowa, z sejmu obradującego w 1534 roku w kaplicy św. Ducha, wyszła decyzja o wprowadzeniu reformacji na Pomorzu.

Budowa w XIV wieku: prezbiterium, korpus i wieża

Gmina podaje, że obecny kościół wzniesiono w latach 1305-1370, a jej kalendarium datuje rozpoczęcie budowy na 1303 rok. Wikipedia mówi ogólniej o przełomie XIV i XV wieku. Portal Medieval Heritage, opisujący średniowieczne budowle regionu Bałtyku, wyjaśnia, że budowę zaczęto prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XIV wieku, gdy starszy kościół św. Mikołaja w dawnym grodzie nad Regą stał się za mały.

Według Medieval Heritage kościół rósł w trzech etapach. Najpierw zbudowano prezbiterium, potem, około połowy XIV wieku, korpus, a na końcu, być może pod koniec XIV wieku, masyw wieżowy, wzorowany na kolegiacie w Kołobrzegu. Górne partie wieży i sklepienia ukończono w pierwszej połowie XV wieku. Wieża nie była przewidziana w pierwotnym projekcie, o czym świadczą skośne przypory w narożnikach naw.

Gotycka hala z cegły: jak zbudowany jest kościół

Kościół Mariacki to kościół halowy, czyli taki, w którym nawa główna i nawy boczne mają podobną wysokość. Medieval Heritage opisuje korpus jako czteroprzęsłową halę z dwiema nawami bocznymi, o wymiarach około 57,8 na 24,2 metra. Trzy pary ośmiobocznych filarów i dwie pary półfilarów podtrzymują sklepienia gwiaździste nad wszystkimi nawami. Gmina podaje, że cały kościół ma 62 metry długości i 28 metrów szerokości, a Wikipedia mówi o 72 metrach.

Od wschodu do korpusu przylega osobne, dwuprzęsłowe prezbiterium zamknięte trzema ścianami, z wysokimi ostrołukowymi oknami i sklepieniem gwiaździstym. Od północy dobudowano zakrystię. W narożniku południowo-zachodnim stoi sześcioboczna wieżyczka schodowa z ceglanym stożkowym dachem. Cały kościół zbudowano z cegły, co jest typowe dla gotyku nadbałtyckiego, gdzie brakowało dobrego kamienia budowlanego.

Kościół w liczbach

• Budowa: według gminy lata 1305-1370, górne partie wieży i sklepienia w pierwszej połowie XV wieku.
• Wysokość wieży: 90 metrów.
• Masyw wieżowy: 28 na 14 metrów, mury przyziemia do 4,2 metra grubości.
• Korpus: czteroprzęsłowa hala z trzema nawami, około 57,8 na 24,2 metra.
• Dzwony: z 1399 roku, z 1515 roku (Maria) i z XX wieku.
• Witraże w prezbiterium: 1867 rok, fundacja króla Wilhelma I.
• Sanktuarium archidiecezjalne: od 1996 roku.
• W rejestrze zabytków od 1956 roku.

Źródła podają różną długość całego kościoła, od 62 do 72 metrów. Dla zwiedzającego ważniejsze jest wrażenie: wnętrze hali jest długie, jasne i wysokie, a filary nie dzielą go na wąskie nawy, jak w bazylice.

Wieża: 90 metrów nad Trzebiatowem

Najbardziej rozpoznawalnym elementem kościoła jest wieża. Według Wikipedii masyw wieżowy założono na planie prostokąta o wymiarach 28 na 14 metrów, przylegającym do całej szerokości naw. Cokół i narożniki wykonano z kostek granitowych i ociosanych bloków piaskowca. Wyżej, ze środka masywu, wyrasta pojedyncza wieża na planie kwadratu. Medieval Heritage podaje, że mury w przyziemiu mają do 4,2 metra grubości.

W średniowieczu wieżę przykrywał wysmukły dach z czworoboczną latarnią i spiczastym hełmem. Kalendarium gminy notuje, że w 1582 roku gwałtowna burza oderwała szczyt wieży, a po odbudowie pokryto go miedzią. Medieval Heritage wspomina o kolejnej odbudowie zwieńczenia w 1784 roku. Obecny hełm powstał w drugiej połowie XIX wieku, w czasie neogotyckiej przebudowy z lat 1865-1867, gdy wieżę ozdobiono fialami, czyli małymi spiczastymi wieżyczkami. Szczyt wieńczy ręcznie złocony krzyż.

Wieża ma 90 metrów wysokości i należy do najwyższych kościelnych wież na Pomorzu Zachodnim. Gmina podaje, że w średniowieczu pełniła rolę latarni morskiej, mimo że miasto leży około 10 kilometrów od morza, i do dziś jest ważnym punktem orientacyjnym. Wejście do kościoła prowadzi przez kruchtę w przyziemiu wieży, nakrytą sklepieniami gwiaździstymi.

Taras widokowy na wieży

Według gminy na wysokości dwóch trzecich wieży znajduje się taras widokowy, z którego rozciąga się widok na okolicę. Z góry widać szachownicę ulic Starego Miasta, ratusz na rynku, dolinę Regi i pola ciągnące się w stronę morza, a przy dobrej pogodzie także pas lasów nad wybrzeżem. To najwyższy punkt widokowy w okolicy Mrzeżyna.

Wejście na wieżę nie zawsze jest możliwe i zależy od parafii. Nie znaleźliśmy aktualnych informacji o godzinach udostępniania tarasu ani o opłatach, więc przed wizytą zapytaj w kancelarii parafialnej albo w Centrum Informacji Turystycznej w ratuszu. Schody w średniowiecznej wieży są wąskie i strome, co warto wziąć pod uwagę, wybierając się z dziećmi albo osobami starszymi.

Dzwony z 1399 i 1515 roku

Na wieży wiszą trzy dzwony. Najmniejszy według Wikipedii należy do najstarszych dzwonów w Polsce. Ma tylko napis z datą, wyryty gotycką czcionką: Anno Domini 1399. Drugi, nazwany Maria, pochodzi z 1515 roku. Odlał go stargardzki ludwisarz Lutke Rose, a zawieszono go za ostatniego katolickiego proboszcza przed reformacją, Ottona Schlutowa. Gmina podaje, że waży 3700 kilogramów i porównuje go z dzwonem Zygmunta w Krakowie.

Dzwon Maria zdobią kręgi delikatnych gotyckich ornamentów: głowy aniołów w girlandach z pędów roślin i liści akantu, a także wizerunki Chrystusa Zbawiciela i koronacji Najświętszej Marii Panny. Dwa inne dzwony z warsztatu Rosego przetopiono w 1787 roku. Kalendarium gminy notuje, że w 1917 roku jeden z dzwonów, Gabriel, oddano na cele wojenne, a w 1926 roku zawieszono nowy, odlany z brązu w Erfurcie.

Wnętrze: neogotyk, witraże i obraz Matki Bożej Łaskawej

W wyposażeniu kościoła dominuje neogotyk z czasów przebudowy z lat 1865-1867. Kalendarium gminy przyznaje, że w czasie tych prac usunięto wiele wartościowych rzeźb i malowideł. Medieval Heritage dodaje, że z nawy zniknęła XVI-wieczna polichromia żeber sklepiennych, a większość średniowiecznego wyposażenia zastąpiono w czasach nowożytnych. Mimo to wnętrze ma kilka miejsc, przy których warto się zatrzymać.

Obraz w ołtarzu głównym

Najważniejszy jest obraz w ołtarzu głównym, namalowany przez Ernsta Degera, przedstawiciela katolickiego malarstwa religijnego. Przedstawia Matkę Bożą z wieńcem gwiazd nad głową i księżycem pod stopami, trzymającą Dzieciątko Jezus. Według Wikipedii podobne obrazy są w Muzeum Diecezjalnym w Kolonii i w Düsseldorfie. Wierni czczą go jako wizerunek Matki Bożej Łaskawej, a w 2006 roku obraz został ukoronowany.

Witraże, stalle i łuk tęczowy

We wschodniej części kościoła są witraże ufundowane w 1867 roku przez króla Wilhelma I. Wykonał je artysta Müller z Berlina według projektu ówczesnego konserwatora zabytków, Ferdinanda von Quasta. W prezbiterium, po obu stronach, stoją renesansowe stalle, które do dziś służą asyście i ministrantom. Na łuku tęczowym namalowano króla Dawida i dziewięciu proroków ze wstęgami z inskrypcjami, a w 1986 roku dodano wizerunki świętych i błogosławionych, w tym św. Ottona, oraz herb Trzebiatowa.

Organy i płyta nagrobna z 1382 roku

W kościele stoją organy zaprojektowane przez szczecińskiego organmistrza Johanna Augusta Wilhelma Grüneberga. Według kalendarium gminy i Wikipedii 29 maja 1842 roku wykonano na nich oratorium Stworzenie świata Haydna pod dyrekcją Carla Loewego, kompozytora i kantora szczecińskiego kościoła św. Jakuba. Instrument ma 32 głosy. Do najcenniejszych zabytków należą też płyty nagrobne, w tym płyta Arnolda Crampla i jego rodziny z 1382 roku. Z kościoła pochodzi gotycka rzeźba Matki Boskiej Bolesnej z początku XV wieku, dziś eksponowana w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Od reformacji do sanktuarium

Od 1534 roku, po decyzji sejmu w Trzebiatowie, kościół był świątynią protestancką. Medieval Heritage wspomina, że mieszczanie ufundowali na początku XVI wieku stalle i ambonę, a w czasie wojny trzydziestoletniej i gospodarczego upadku miasta utrzymanie ogromnej budowli było coraz trudniejsze. W XVIII wieku rajcy zwracali się o pomoc do władców pruskich.

Po II wojnie światowej kościół ponownie stał się katolicki. W 1986 roku przeprowadzono prace remontowe. Dekretem z 7 października 1996 roku arcybiskup Marian Przykucki, metropolita szczecińsko-kamieński, podniósł świątynię do rangi Archidiecezjalnego Sanktuarium Maryjnego Macierzyństwa Najświętszej Maryi Panny. Ogłoszono to w czasie odpustu parafialnego 11 października 1996 roku. Pierwszym kustoszem sanktuarium był ksiądz Henryk Cudak.

Jak zwiedzać czynny kościół

Kościół Mariacki jest przede wszystkim miejscem modlitwy. Zwiedzaj go poza mszami, zachowuj ciszę, nie wchodź do prezbiterium i nie fotografuj ludzi w czasie modlitwy. Ubierz się stosownie: po plaży zarzuć coś na ramiona. Godziny mszy i ewentualne godziny otwarcia kościoła poza nabożeństwami podaje parafia, a w sezonie warto zapytać o nie także w informacji turystycznej.

Na obejrzenie wnętrza wystarczy kwadrans, a jeśli chcesz dokładnie przyjrzeć się witrażom, stallom i płytom nagrobnym, zarezerwuj pół godziny. Przed wejściem obejdź kościół dookoła: od południa i wschodu najlepiej widać skalę budowli, przypory i wysokie okna prezbiterium. Najładniejszy widok na całą sylwetkę z wieżą jest z oddali, na przykład od strony doliny Regi.

Kiedy przyjechać

Do kościoła warto zajrzeć w pochmurny dzień wakacji, kiedy plaża w Mrzeżynie nie kusi. Wtedy jednak do Trzebiatowa przyjeżdża najwięcej wczasowiczów, więc lepiej przyjść rano. Wiosną i jesienią w mieście jest spokojniej, a niskie słońce ładnie podkreśla czerwień cegły na elewacjach. Szczególnym dniem dla parafii jest 11 października, dzień odpustu, w który w 1996 roku ogłoszono powstanie sanktuarium.

Jeśli zależy ci na wejściu na wieżę albo na obejrzeniu wnętrza bez pośpiechu, umów się wcześniej z parafią albo zapytaj w Centrum Informacji Turystycznej w ratuszu, czy w danym dniu kościół jest otwarty poza mszami. Zimą wnętrze bywa chłodne, więc weź ciepłe okrycie.

Kościół na Szlaku Słonia

Kościół Mariacki to jeden z punktów Szlaku Słonia, około dwukilometrowej trasy po zabytkach Trzebiatowa. Z kościoła przejdziesz na rynek z ratuszem i sgraffito ze słonicą Hansken, do kaplicy św. Ducha, w której w 1534 roku obradował sejm wprowadzający reformację, do Baszty Kaszanej z legendą o misce gorącej kaszy i do mostu na Redze z 1905 roku.

Przy kościele, według Wikipedii, zlokalizowane jest targowisko miejskie, a niedaleko stoi pałac, dawna siedziba książąt wirtemberskich, dziś Trzebiatowski Ośrodek Kultury. Całą pętlę z wejściem do kościoła zrobisz w dwie, trzy godziny.

Z dziećmi do kościoła Mariackiego

Dla dzieci najciekawsza jest wieża i opowieść o tym, że była kiedyś drogowskazem dla żeglarzy na morzu. Zanim wejdziecie do środka, policzcie z daleka fiale wokół hełmu albo poszukajcie złotego krzyża na szczycie. W środku pokaż im kolorowe witraże w prezbiterium i postacie proroków na łuku tęczowym. Dobrym pretekstem do rozmowy jest też dzwon z 1399 roku, starszy niż większość zamków, które dzieci znają z podręczników.

Jak dojechać z Mrzeżyna

Z Mrzeżyna do Trzebiatowa prowadzi droga wojewódzka nr 109, około 10 kilometrów. Kościół stoi w północnej części Starego Miasta, przy ulicy Lipowej, więc jadąc od strony Mrzeżyna masz do niego blisko. Samochód zostaw na skraju starówki, bo uliczki są wąskie. Trzebiatów ma stację kolejową na linii Szczecin - Kołobrzeg, a z Mrzeżyna kursują autobusy i busy.

Ciekawym połączeniem jest wycieczka rowerowa albo kajakowa. Spływ Regą z Trzebiatowa do portu w Mrzeżynie ma około 15 kilometrów i trwa około trzech godzin, więc rano możesz zwiedzić kościół i starówkę, a po południu spłynąć rzeką nad morze. O porcie, w którym kończy się spływ, przeczytasz w artykule port i kanał w Mrzeżynie.

Co jeszcze w okolicy

Jeśli lubisz gotyk ceglany, porównaj trzebiatowską farę z bazyliką w Kołobrzegu, na której wzorowano masyw wieżowy, albo z katedrą w Kamieniu Pomorskim. Nad morzem, w Niechorzu, czeka latarnia morska i rezerwat Liwia Łuża, a na wschód od Mrzeżyna jezioro Resko Przymorskie, przez które w średniowieczu płynęła Rega.

Gdzie nocować

Trzebiatów najczęściej odwiedza się jako wycieczkę z noclegu nad morzem. Najbliżej jest Mrzeżyno, z portem i szeroką plażą po obu stronach Regi. Oferty z mapą i odległością do morza znajdziesz na stronie noclegi w Mrzeżynie, a więcej o samej wsi w przewodniku Mrzeżyno: port, plaża i okolica. Spokojniejsze są noclegi w Rogowie i noclegi w Pogorzelicy.

Najczęstsze pytania

Ile ma wieża kościoła Mariackiego w Trzebiatowie?

Wieża ma 90 metrów wysokości i należy do najwyższych kościelnych wież na Pomorzu Zachodnim. Obecny hełm z fialami pochodzi z neogotyckiej przebudowy z lat 1865-1867.

Czy można wejść na wieżę kościoła w Trzebiatowie?

Według gminy na wysokości dwóch trzecich wieży jest taras widokowy. Udostępnianie wieży zależy od parafii, więc przed wizytą zapytaj w kancelarii parafialnej albo w informacji turystycznej w ratuszu.

Jakie dzwony wiszą na wieży kościoła Mariackiego?

Wiszą tam trzy dzwony. Najstarszy, bezimienny, pochodzi z 1399 roku i należy do najstarszych w Polsce. Dzwon Maria z 1515 roku waży według gminy 3700 kilogramów. Trzeci dzwon jest z XX wieku.

Kiedy jest odpust w kościele Mariackim w Trzebiatowie?

Wspomnienie patronalne parafii przypada 11 października, a sanktuarium ogłoszono właśnie w czasie odpustu 11 października 1996 roku. Dokładny program uroczystości w danym roku podaje parafia.

Jak daleko jest z Mrzeżyna do kościoła Mariackiego w Trzebiatowie?

Około 10 kilometrów drogą wojewódzką nr 109, kilkanaście minut samochodem. Kościół stoi w północnej części Starego Miasta, przy ulicy Lipowej, kilka minut spacerem od rynku z ratuszem.

Aktualizacja: 14 października 2026