Park Zdrojowy w Świnoujściu, czyli zielony pas między miastem a morzem, zaprojektowany przez Lenné

Park nie ma jednego wejścia ani kasy. Otaczają go ulice Sikorskiego, Bolesława Krzywoustego, Sienkiewicza, Kapitańska, Jachtowa i Mieszka I, a alejki wchodzą do niego z każdej strony. Można przez niego przebiec w dziesięć minut albo spędzić tu całe popołudnie. Ten tekst jest dla tych, którzy wolą drugą opcję: podpowiadamy, na co zwrócić uwagę i jak połączyć spacer z innymi miejscami w dzielnicy nadmorskiej.

Według polskiej Wikipedii park zajmuje 58 hektarów, czyli mniej więcej tyle, ile osiemdziesiąt boisk piłkarskich. Rozciąga się od ulicy Matejki na zachodzie po ulicę Jachtową i Świnę na wschodzie, a od zabudowy dzielnicy nadmorskiej na północy po centrum miasta na południu. Z jego środka do plaży jest kilkaset metrów, a do nabrzeża Świny podobnie, dlatego park działa jak zielony łącznik między wszystkimi ważnymi częściami lewobrzeżnego Świnoujścia.

Park, który powstał na dawnej mieliźnie

Teren, na którym rośnie dziś park, jeszcze w XVIII wieku był w dużej części mielizną przy ujściu Świny. Na początku tamtego stulecia Prusacy zaczęli pogłębiać koryto rzeki, żeby zbudować port, a wydobyty urobek i groble ziemne zmieniały linię brzegu. Według Wikipedii przeprowadzono wtedy prace hydrotechniczne, dzięki którym przymorska mielizna stała się nowym lądem, umocnionym roślinnością. Na takim gruncie powstało pierwsze, niewielkie założenie zieleni.

Początki parku zbiegają się z narodzinami samego miasta, które prawa miejskie dostało w 1765 roku, i z rozwojem kąpieliska pół wieku później. W 1824 roku otwarto pierwszy sezon kąpielowy, a w 1826 roku oddano do użytku pierwszy dom zdrojowy. Stał w pobliżu nabrzeża portowego i przetrwał do wybuchu I wojny światowej, kiedy go rozebrano. Kuracjusze przyjeżdżający z Berlina i innych miast Prus potrzebowali miejsca na spacery między kąpielami, i tak park stał się częścią uzdrowiska.

Lenné i półtora tysiąca sadzonek z Sanssouci

W rozwój kurortu osobiście zaangażował się nadprezydent prowincji Pomorze Johann August von Sack. To dzięki niemu projekt parku przygotował Peter Joseph Lenné, jeden z najsłynniejszych projektantów ogrodów XIX wieku, autor między innymi założeń w Poczdamie. W 1827 roku Lenné przysłał z Sanssouci około półtora tysiąca sadzonek drzew i krzewów, a rok później park był już w zasadzie skomponowany. W następnych dziesięcioleciach go modyfikowano, a w okresie międzywojennym powiększono o Zachodni Park Zdrojowy, który zamyka ulica Matejki.

Ciekawostka dla dociekliwych: nie zachował się żaden plan parku podpisany przez Lenné. Badacze nie mają jednak wątpliwości co do autorstwa. Architektka krajobrazu Małgorzata Haas-Nogal w analizie historyczno-kompozycyjnej przygotowanej w 2000 roku do projektu rewaloryzacji wskazała na czytelny układ alejek, główne osie, place i ronda na skrzyżowaniach dróg, układ wodny i rozmieszczenie drzew w zachodniej i centralnej części parku. To wszystko są cechy charakterystyczne dla jego stylu.

Lenné, urodzony w 1789 roku w Bonn, przez kilkadziesiąt lat kształtował ogrody królewskie w Poczdamie i Berlinie, a w połowie XIX wieku został generalnym dyrektorem pruskich ogrodów królewskich. Projektował między innymi zmiany w parku Sanssouci i w berlińskim Tiergarten. Jego styl łączył angielski park krajobrazowy z wyraźnymi osiami i widokami, a nowe założenia często powstawały z myślą o mieszczańskich spacerowiczach, nie tylko o dworze. Park w Świnoujściu, przeznaczony dla gości kąpieliska, dobrze pasuje do tej części jego dorobku.

Jak czytać układ parku

Park ma charakter krajobrazowy, ale nie jest chaotycznym lasem. Przez jego środek biegną osie z północy na południe i ze wschodu na zachód, a do tego alejki diagonalne. Tam, gdzie się przecinają, są niewielkie place i ronda. Warto zatrzymać się na jednym z nich i rozejrzeć: z wielu miejsc otwierają się długie perspektywy wzdłuż alejek, które kiedyś prowadziły wzrok kuracjuszy ku ważnym punktom uzdrowiska. Dziś niektóre z tych widoków zarosły, ale główne aleje wciąż dają poczucie przemyślanej kompozycji.

Drugim elementem układu jest woda. Przez park ciągną się kanały i rowy, które pierwotnie odwadniały podmokły, nadmorski grunt, a przy okazji stały się ozdobą. Jeden z kanałów biegnie prosto jak od linijki między wysokimi drzewami i jest jednym z najbardziej fotogenicznych miejsc parku. Przy głównych alejach są też fontanny i rabaty kwiatowe, które latem kontrastują z cienistymi, leśnymi fragmentami.

Park jest zabytkiem: według opracowań naukowych wpisano go do rejestru zabytków w 1988 roku. Na początku XXI wieku przygotowano projekt rewaloryzacji, który zakładał odtworzenie pierwotnego układu na podstawie materiałów archiwalnych. Część prac przeprowadzono, dlatego niektóre alejki i place mają nową nawierzchnię, ławki i oświetlenie, a inne zachowały bardziej dziki charakter.

Park w czasach dawnego uzdrowiska

Żeby zrozumieć, po co powstał park, trzeba sobie wyobrazić Swinemünde w szczycie popularności. Według historii miasta spisanej przez Muzeum Rybołówstwa Morskiego po odkryciu solanek nastąpił rozkwit kurortu, a w 1896 roku miasto otrzymało status uzdrowiska. W latach 1899-1913 powstało tu około 300 nowych domów, w dużej części pensjonatów i will dla letników. Kuracjusze dzielili dzień między kąpiele, zabiegi, posiłki i spacery, a park był naturalnym miejscem tych ostatnich, osłoniętym od wiatru i słońca.

Na początku XX wieku dawny Dom Towarzystwa przebudowano na nowy dom zdrojowy z przeszklonym pasażem handlowym, a w 1912 roku przed nim stanęła muszla koncertowa. W sezonie odbywały się tam koncerty dwa razy dziennie. Promenadę oświetlały secesyjne lampy, a od ulicy oddzielał ją pas zieleni z rododendronami, cisami i różami. Zniszczoną część domu zdrojowego rozebrano w 1962 roku, przetrwał tylko pasaż. Park jest dziś jednym z najlepiej zachowanych śladów tamtego uzdrowiska, bo w odróżnieniu od budynków drzewa przetrwały wojnę i powojenne przebudowy.

Uzdrowisko działa zresztą do dziś. W dzielnicy nadmorskiej pracują sanatoria i zakłady przyrodolecznicze, a ich kuracjusze należą do najwierniejszych gości parku, także poza sezonem. W październiku czy marcu, kiedy promenada pustoszeje, to właśnie oni spacerują alejkami.

Drzewa, których warto poszukać

W drzewostanie przeważają buki zwyczajne, dęby szypułkowe i bezszypułkowe, jesiony, kasztanowce, klony, olsze czarne i wiązy szypułkowe. Wiele z nich ma ponad sto lat, a w cieniu najstarszych buków nawet w upał jest wyraźnie chłodniej. Wśród zwykłych gatunków ukryły się odmiany ozdobne, posadzone celowo, żeby urozmaicić park: buki o zwisających gałęziach, czyli płaczące, i kolumnowe dęby piramidalne.

Rzadsze gatunki to cisy, żywotniki, jodła nikko pochodząca z Japonii, lipa krymska i skrzydłorzech kaukaski, drzewo z długimi zwisającymi owocostanami, które łatwo rozpoznać latem. Pod drzewami rośnie w kilku miejscach wiciokrzew pomorski, pnącze o pachnących kwiatach, kwitnące latem. Jeśli lubisz rozpoznawać drzewa, zabierz aplikację do identyfikacji roślin albo atlas: w jednym miejscu rzadko spotyka się taki zestaw gatunków rodzimych i sprowadzonych.

Sosna Rodzina i wiązy Przemytnicy

Dwa obiekty mają status pomników przyrody i własne nazwy. Na zachodnim skraju parku, przy ulicy Matejki, w pobliżu wejścia na stadion, rośnie sosna oplątana bluszczem, nazwana Rodziną. Po wschodniej stronie, od ulicy Jachtowej, stoją wiązy nazywane Przemytnikami. Skąd wzięła się ta nazwa, źródła nie wyjaśniają, ale ich położenie blisko dawnego portu i fortów pozwala snuć domysły. Oba miejsca leżą na krańcach parku, więc dobrze wyznaczają początek i koniec spaceru przez całą jego szerokość.

Rzeźby, fontanny i zakątki

Park zdobi sporo rzeźb, rozstawionych przy alejkach i na trawnikach, często bez wyraźnych tabliczek. Niektóre stoją na otwartej przestrzeni wśród krzewów, inne trzeba wypatrzyć w cieniu drzew. Przy jednym z placów jest okrągła fontanna otoczona ławkami, która latem jest ulubionym miejscem odpoczynku rodzin z dziećmi. Przy alejkach stoją też drogowskazy kierujące do Fortu Anioła i Fortu Zachodniego, co ułatwia orientację, gdy chcesz przejść przez park do rzeki.

Najbardziej zadbane, z rabatami kwiatowymi i nową nawierzchnią, są główne aleje w centralnej części. Kto szuka ciszy, powinien skręcić w boczne ścieżki we wschodniej i zachodniej części, gdzie park bardziej przypomina las. Tam jest wyraźnie spokojniej, a ścieżki prowadzą wzdłuż kanałów i pod najstarszymi drzewami, gdzie łatwiej usłyszeć ptaki niż ruch uliczny.

12 marca 1945 roku: trudna karta historii parku

Park ma też tragiczną kartę. 12 marca 1945 roku amerykańskie lotnictwo przeprowadziło nalot na Świnoujście, w którym ucierpiał także park. W tym czasie stało tu obozowisko żołnierzy i uciekinierów z Prus Wschodnich i Kurlandii, którzy przed nadciągającym frontem próbowali przedostać się na zachód. Ofiar było wiele. Spacerując dziś wśród drzew, warto o tym pamiętać, bo to wydarzenie jest ważną częścią pamięci o mieście po obu stronach granicy.

Propozycja spaceru: od plaży do fortów nad Świną

Zacznij przy promenadzie, mniej więcej na wysokości centrum dzielnicy nadmorskiej, i wejdź do parku od strony północnej. Idź jedną z głównych alei na południe, przez place z fontannami, a potem skręć na wschód w stronę ulicy Jachtowej. Po drodze miniesz wiązy Przemytników, a zaraz za parkiem trafisz do Fortu Zachodniego. Kilkaset metrów dalej na południe stoi okrągły Fort Anioła, z którego dachu widać Świnę i promy.

Wracając, możesz pójść na północ wzdłuż rzeki do ujścia i falochronu zachodniego ze Stawą Młyny, a stamtąd plażą albo promenadą z powrotem. Cała pętla to kilka kilometrów płaskiej trasy, w sam raz na popołudnie. Jeśli wolisz zachodnią część parku, zacznij przy ulicy Matejki, od sosny Rodzina, i idź na wschód przez całą szerokość parku. Taka trasa pokazuje, jak zmienia się jego charakter od sportowego zaplecza z boiskami po stare drzewa nad rzeką.

Rowerem, z dziećmi i z psem

Wokół parku, od północy, wschodu i południa, prowadzą dwa znakowane szlaki: pieszy czerwony Szlak Nadmorski E9 i niebieski szlak rowerowy EuroVelo 10 wokół Bałtyku. Przez sam park jeździ się spokojnie, ale w sezonie po głównych alejach chodzi sporo pieszych, więc lepiej zwolnić. Rowerem wygodnie połączysz park z promenadą prowadzącą do niemieckiego Ahlbecku, opisaną w tekście o promenadzie i plaży w Świnoujściu.

Dla dzieci park to przede wszystkim miejsce do biegania po trawie, zabaw przy fontannie i wypatrywania rzeźb ukrytych między krzewami. W zachodniej części są obiekty sportowe: stadion, boiska i korty tenisowe. Z psem spacer jest przyjemny, ale pamiętaj o smyczy i sprzątaniu, bo to park miejski, w którym spacerują także kuracjusze z pobliskich sanatoriów. Alejki są płaskie, więc z wózkiem przejedziesz bez problemu, choć na nieutwardzonych ścieżkach po deszczu bywa błotniście.

Park o różnych porach roku

Latem park jest przede wszystkim schronieniem przed słońcem. W południe, gdy na plaży robi się za gorąco, w cieniu buków i dębów można odpocząć z książką. Wieczorem alejki zapełniają się spacerowiczami, którzy mają dość gwaru promenady. Wiosną, zanim drzewa wypuszczą liście, dobrze widać układ parku, a na trawnikach kwitną pierwsze kwiaty.

Jesień to najpiękniejszy czas na spacer. Buki, klony i kasztanowce przebarwiają się na żółto i rudo, a liście tworzą grubą warstwę na alejkach. Wtedy w parku jest najciszej, a światło przedzierające się przez korony drzew daje dobre warunki do zdjęć. Zimą park jest surowy, ale w mroźny, słoneczny dzień spacer od plaży nad Świnę i z powrotem to dobra alternatywa dla siedzenia w pokoju.

Parki zdrojowe w sąsiednich kurortach

Jeśli spodoba ci się świnoujski park, zajrzyj także do Międzyzdrojów, kilkanaście kilometrów na wschód. Tamtejszy Park Chopina założył w XIX wieku belgijski kupiec Arnold Lejeune. Rosną w nim dęby, platany, żywotniki i cisy, jest fontanna, popiersie Chopina i kamień poświęcony malarzowi marynistowi Erichowi von Zedtwitzowi, a brama wejściowa nawiązuje do wejścia do parku zdrojowego sprzed około stu lat. W tym samym mieście jest też Park Rzeźb z monumentalnymi rzeźbami z lat 1969-1970. Oba parki leżą blisko Promenady Gwiazd, opisanej w osobnym tekście o Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach.

Co jeszcze w okolicy parku

Na północ od parku zaczyna się dzielnica pensjonatów, hoteli i kempingów, a dalej promenada i plaża. Po drugiej stronie ulicy Uzdrowiskowej, na wydmach, zachowały się ruiny schronów baterii artylerii przybrzeżnej z czasów II wojny światowej. Na wschodzie, nad Świną, oprócz fortów jest marina i dawna stocznia przy Basenie Północnym. Na południe od parku zaczyna się centrum z Muzeum Rybołówstwa Morskiego w dawnym ratuszu.

Jeśli masz więcej czasu, przepraw się na drugi brzeg Świny bezpłatnym promem dla pieszych, opisanym w tekście o promach przez Świnę, i wejdź na latarnię morską. Z jej galerii park wygląda jak zielona wyspa między miastem a morzem, co dobrze pokazuje, jak duży jest w rzeczywistości. Pozostałe pomysły na pobyt zebraliśmy w przewodniku po Świnoujściu.

Gdzie nocować blisko Parku Zdrojowego

Park leży w samym środku dzielnicy nadmorskiej, więc większość kwater w tej części miasta ma do niego kilka minut. Z okien części hoteli i apartamentów przy ulicach otaczających park widać korony drzew, a na plażę idzie się stąd kilka minut. Przegląd ofert znajdziesz w zakładce noclegi w Świnoujściu. Jeśli wolisz samodzielne mieszkanie, zajrzyj do apartamentów w Świnoujściu.

Najczęstsze pytania

Czy wstęp do Parku Zdrojowego jest płatny?

Nie. Park jest ogólnodostępny i otwarty przez całą dobę, a alejki wchodzą do niego z każdej strony, od ulic Sikorskiego, Krzywoustego, Sienkiewicza, Kapitańskiej, Jachtowej i Mieszka I.

Kto zaprojektował Park Zdrojowy w Świnoujściu?

Projekt przypisuje się Peterowi Josephowi Lenné, słynnemu pruskiemu architektowi ogrodów. Jego plan się nie zachował, ale układ alejek, osi i kanałów nie pozostawia badaczom wątpliwości co do autorstwa. W 1827 roku Lenné przysłał tu z Sanssouci około 1500 sadzonek.

Jak dojść z parku do fortów?

Przy alejkach stoją drogowskazy. Fort Zachodni leży tuż za wschodnim skrajem parku, przy ulicy Jachtowej, a Fort Anioła kilkaset metrów dalej na południe. Spacer z centrum parku zajmuje kilkanaście minut.

Ile czasu potrzeba na spacer po parku?

Przejście parku na skróty zajmuje kilkanaście minut. Spokojny spacer z szukaniem pomnikowych drzew i odpoczynkiem przy fontannie to godzina albo dwie, a w połączeniu z fortami i falochronem nawet pół dnia.

Czy w Parku Zdrojowym są pomniki przyrody?

Tak. Na zachodnim skraju, przy ulicy Matejki, rośnie sosna oplątana bluszczem nazwana Rodziną, a po wschodniej stronie, od ulicy Jachtowej, wiązy nazywane Przemytnikami. W parku rosną też rzadkie drzewa, takie jak jodła nikko, lipa krymska i skrzydłorzech kaukaski.

Aktualizacja: 14 października 2026