Muzeum Narodowe w Gdańsku: klasztor franciszkanów i Sąd Ostateczny Memlinga

Artykuł opisuje Oddział Sztuki Dawnej przy ulicy Toruńskiej, czyli główną siedzibę muzeum: historię budynku, losy tryptyku Memlinga, to, co można zobaczyć w galeriach, oraz informacje praktyczne. Na końcu znajdziesz przegląd pozostałych oddziałów, w tym tych w Oliwie i przy Długim Targu.

Najważniejsze teraz: Memling wróci na ekspozycję w 2027 roku

Od lutego 2025 roku tryptyk "Sąd Ostateczny" jest wyłączony z ekspozycji. Konserwatorzy prowadzą szczegółowe badania jego stanu, a obraz przez cały czas pozostaje w siedzibie Oddziału Sztuki Dawnej i nie był nigdzie wywożony. W październiku 2026 roku muzeum poinformowało, że prace badawcze rozszerzono między innymi o prześwietlenie obrazu i ramy, a badania i digitalizacja potrwają do końca grudnia.

Udostępnienie dzieła publiczności zaplanowano na pierwszy kwartał 2027 roku. Tryptyk zmieni miejsce w budynku: z piętra przeniesie się na parter, do osobnej sali w dawnym refektarzu klasztoru franciszkańskiego, gdzie stanie w nowej gablocie o najwyższej klasie bezpieczeństwa. Nowa lokalizacja ma ułatwić dostęp osobom z niepełnosprawnościami. Jeśli przyjeżdżasz specjalnie dla Memlinga, przed wizytą sprawdź komunikaty na stronie mng.gda.pl.

Do czasu otwarcia nowej sali muzeum nadal działa i pokazuje pozostałe zbiory sztuki dawnej. Wizyta ma więc sens także teraz, zwłaszcza dla osób, które interesują się rzemiosłem artystycznym, dawnym Gdańskiem i architekturą klasztoru.

Klasztor franciszkanów i słynna szkoła

Franciszkanie osiedlili się na Starym Przedmieściu, na południe od Głównego Miasta. Pierwsze, prawdopodobnie drewniane budynki klasztoru powstały w 1423 roku, a w 1431 roku zaczęto wznosić murowany zespół, zaczynając od skrzydła zachodniego. W latach 80. XV wieku dobudowano piętrowe skrzydła wschodnie i południowe z celami dla 55 zakonników. Budowę ukończono w pierwszej połowie XVI wieku.

Klasztor przylega do kościoła Świętej Trójcy, jednego z największych kościołów Gdańska. Po reformacji, w 1555 roku, kustosz zakonu przekazał luterańskiej radzie miasta kościół, budynki i bibliotekę pod warunkiem, że w klasztorze powstanie szkoła. Tak w 1558 roku otwarto tu gimnazjum, które od 1580 roku nosiło nazwę Gimnazjum Akademickiego i należało do najsłynniejszych szkół swoich czasów.

W murach klasztoru uczyli się między innymi astronom Jan Heweliusz, fizyk Daniel Gabriel Fahrenheit oraz podróżnicy i przyrodnicy Johann i Georg Forsterowie. W 1596 roku we wschodnim skrzydle otwarto publiczną Bibliotekę Rady Miasta, opartą na księgozbiorze franciszkanów i darze ponad półtora tysiąca książek od Bonifacia Bernardina d'Orii. To od niej wywodzi się dzisiejsza Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk.

Od szpitala wojskowego do muzeum miejskiego

W XVIII wieku szkoła podupadła, a w czasach napoleońskich budynek służył jako lazaret i magazyn. W 1813 roku uszkodził go ostrzał. W latach 20. XIX wieku pruskie ministerstwo wojny kupiło dawny klasztor i urządziło w nim szpital wojskowy i zbrojownię. Średniowieczne wnętrza przetrwały, ale ich przeznaczenie zmieniało się wielokrotnie.

Przełom przyniósł rzeźbiarz Rudolf Freitag, który od 1848 roku mieszkał w klasztorze, miał tu pracownię i pokazywał zbierane przez siebie zabytki regionu. Przez lata zabiegał o przeznaczenie budynku na muzeum. W 1856 roku wojsko przekazało gmach miastu na cele oświatowe i artystyczne, a w latach 1867-1872 architekt Julius Licht przeprowadził gruntowną przebudowę, sfinansowaną przez nadburmistrza Leopolda von Wintera i kupca Friedricha Theodora Hennigsa.

Zachodnie skrzydło zajęła szkoła rzemiosła artystycznego, w krużgankach od 1885 roku pokazywano zbiory sztuki użytkowej, a w skrzydłach wschodnim i południowym działała szkoła realna. Parter przeznaczono na Muzeum Miejskie, do którego wchodziło się od ulicy Rzeźnickiej. Z tych kolekcji wyrosło dzisiejsze muzeum.

Wojna, Muzeum Pomorskie i Muzeum Narodowe

W marcu 1945 roku radzieckie bombardowania zniszczyły około 65 procent zabudowań dawnego klasztoru. Po wojnie budynek odbudowano i przeznaczono w całości na muzeum. Zwożono do niego zabytki odnalezione w ruinach Gdańska. 30 maja 1948 roku otwarto je jako Państwowe Muzeum w Gdańsku, a 1 lipca tego roku przemianowano na Muzeum Pomorskie.

W latach 1960-1971 z oddziałów muzeum wydzielono samodzielne instytucje: muzea morskie, archeologiczne i historyczne miasta. 7 maja 1972 roku Muzeum Pomorskie otrzymało nazwę Muzeum Narodowego w Gdańsku. Najważniejszym działem pozostał Dział Sztuki Dawnej w gmachu przy Toruńskiej, kontynuujący kolekcje dawnego Muzeum Miejskiego.

Sąd Ostateczny: co przedstawia tryptyk

Tryptyk Hansa Memlinga powstawał w latach 1467-1473. Część centralna ma 242 na 180,8 centymetra, a każde ze skrzydeł 242 na 90 centymetrów. Obraz namalowano techniką mieszaną, temperą i farbami olejnymi na desce. Badania pokazały, że artysta często zmieniał koncepcję w trakcie pracy, a część badaczy wskazuje też na wpływ warsztatu Rogiera van der Weydena, którego ołtarz z Beaune był wzorem dla tej kompozycji.

W centrum na tęczy zasiada Chrystus ze stopami opartymi na złotej kuli, otoczony przez apostołów, Maryję i Jana Chrzciciela. Pod nim stoi archanioł Michał w lśniącej zbroi i waży dusze. Na szali, jako dusza sprawiedliwa, klęczy florencki bankier Tommaso Portinari. Na lewym skrzydle zbawieni wstępują po kryształowych schodach do bram nieba, gdzie wita ich św. Piotr, a na prawym demony pędzą potępionych w ogień piekielny.

Na zewnętrznych stronach skrzydeł, widocznych po zamknięciu tryptyku, namalowano fundatorów, Angela di Jacopo Taniego i jego żonę Caterinę Tanagli, a w szarościach także Madonnę z Dzieciątkiem i Michała walczącego z diabłem. Warto poświęcić obrazowi dużo czasu: szczegóły zbroi Michała, w której odbija się świat, i wyrazy twarzy potępionych należą do najlepiej znanych fragmentów malarstwa niderlandzkiego.

Porwany na morzu: losy obrazu

Obraz zamówił Angelo Tani, bankier związany z Medyceuszami, do prywatnej kaplicy św. Michała w kościele w Badia Fiesolana koło Florencji. W kwietniu 1473 roku tryptyk płynął z portu Sluis we Flandrii na galerze "San Matteo". Pod Dunkierką statek zaatakowała karawela "Peter von Danzig" dowodzona przez gdańskiego kapra Paula Beneke. Obraz nigdy nie dotarł do Włoch: Beneke i współwłaściciele statku podarowali go gdańskiemu kościołowi Mariackiemu.

Przez kolejne stulecia tryptyk był przedmiotem pożądania władców, między innymi cesarza Rudolfa II i cara Piotra Wielkiego. W 1807 roku, po zajęciu Gdańska przez wojska napoleońskie, Vivant Denon wywiózł go do Luwru jako zdobycz wojenną. Po upadku Napoleona obraz zwrócono do Berlina, a w 1817 roku wrócił do Gdańska.

Pod koniec drugiej wojny światowej Niemcy wywieźli tryptyk w głąb Rzeszy. W Turyngii przejęła go Armia Czerwona i obraz trafił do Ermitażu w Leningradzie. W 1956 roku pokazano go na wystawie dzieł zwróconych przez ZSRR w Muzeum Narodowym w Warszawie, a formalnie wrócił do zbiorów gdańskich 21 września 1956 roku. W 1958 roku przyjechał do Gdańska, ale nie do kościoła, lecz do Muzeum Pomorskiego, gdzie miał lepsze warunki. W Bazylice Mariackiej wisi dziś jego kopia.

Gdański kaper i wojna na morzu

Napad z 1473 roku nie był zwykłym rozbojem. Trwała wtedy wojna Hanzy z Anglią, a miasta hanzeatyckie, w tym Gdańsk, wystawiały kaprów, czyli prywatnych kapitanów, którzy za zgodą władz atakowali statki przeciwnika i dzielili się łupem z armatorami. Paul Beneke był jednym z najsłynniejszych gdańskich dowódców tamtej wojny, a "Peter von Danzig" należał do największych statków na Bałtyku.

Galera z tryptykiem wiozła z Flandrii do Włoch towary włoskich kupców, a jej zajęcie wywołało spór o to, czy łup został zdobyty zgodnie z prawem. Gdańsk obrazu nie oddał. Dzięki temu dzieło jednego z najwybitniejszych malarzy niderlandzkich od ponad pięciuset lat jest związane z miastem i stało się jednym z jego symboli, obok Neptuna i Żurawia.

Co zobaczysz w Oddziale Sztuki Dawnej

Oddział Sztuki Dawnej jest najstarszym oddziałem muzeum. Gromadzi sztukę europejską od XII do początku XX wieku, przede wszystkim niderlandzką, flamandzką i niemiecką, ze szczególnym uwzględnieniem Gdańska. W zbiorach są złotnictwo, wyroby z cyny, ceramika, meble, rzeźba, grafika, rysunek i malarstwo, gromadzone jeszcze przez dawne Muzeum Miejskie.

Ekspozycje stałe obejmują galerię ceramiki, galerię złotnictwa, galerię cyny oraz wystawę "Pobożni i cnotliwi. Dawni Gdańszczanie w zwierciadle sztuki", która pokazuje, do czego w dawnych wiekach służyła sztuka: do modlitwy, do upamiętniania zmarłych, do pokazania pozycji rodziny. Wiele eksponatów pochodzi z gdańskich domów, kościołów i cechów, więc wizyta dobrze uzupełnia spacer po Głównym Mieście.

Największym przedsięwzięciem wystawienniczym w historii muzeum była wystawa "Aurea Porta Rzeczypospolitej" z 1997 roku, poświęcona sztuce gdańskiej od połowy XV do końca XVIII wieku. Muzeum regularnie organizuje też wystawy czasowe, a ich program znajdziesz na stronie internetowej. Warto zajrzeć do krużganków i sal z gotyckimi sklepieniami, bo sam budynek jest jednym z eksponatów.

Pozostałe oddziały muzeum

Muzeum Narodowe ma kilka oddziałów w różnych częściach Gdańska i regionu. W Oliwie, w Pałacu Opatów przy ulicy Cystersów, działa Oddział Sztuki Nowoczesnej, a obok, w Spichlerzu Opackim, Oddział Etnografii. Oba stoją na skraju Parku Oliwskiego, więc łatwo połączyć je ze spacerem po parku i wizytą w Katedrze Oliwskiej.

Przy Długim Targu oddziałem muzeum jest Zielona Brama, w której odbywają się wystawy czasowe. Przy ulicy Jaracza działają NOMUS, czyli Nowe Muzeum Sztuki, oraz Gdańska Galeria Fotografii. Poza Gdańskiem do muzeum należą Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie i Muzeum Tradycji Szlacheckiej w Waplewie Wielkim. Godziny otwarcia oddziałów różnią się, więc sprawdzaj je osobno.

Dostępność i praktyczne wskazówki

Wejście do Oddziału Sztuki Dawnej jest od ulicy Toruńskiej. Drzwi są bardzo ciężkie i otwierają się do środka, ale przy wejściu jest dzwonek, a obsługa lub ochrona pomogą je otworzyć. W budynku nie ma windy ani podnośnika, a wszystkie piętra dostępne są wyłącznie schodami. Osoby na wózkach wjadą do budynku, ale nie do wszystkich galerii na parterze. Galeria cyny jest dostępna tylko schodami.

Toalety dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami są na parterze i piętrze. Przy kasie jest kącik zabaw i miejsce odpoczynku, pętla indukcyjna oraz wieszaki i szafki do samodzielnego użytku. Można zamówić tłumacza polskiego języka migowego, a psy asystujące wchodzą bez ograniczeń. Muzeum nie ma własnego parkingu, a najbliższy płatny jest przy ulicy Rzeźnickiej.

Godziny otwarcia, ceny biletów i informacje o dniach bezpłatnego wstępu publikuje muzeum na swojej stronie. Tam też sprawdzisz, czy w danym dniu odbywają się wydarzenia, koncerty albo zajęcia, które mogą ograniczać dostęp do części sal.

Ile czasu, dla kogo i z dziećmi

Na spokojne obejrzenie galerii stałych zarezerwuj półtorej do dwóch godzin. Po otwarciu nowej sali z tryptykiem Memlinga warto doliczyć czas na samo oglądanie obrazu, bo to dzieło, które odkrywa się powoli. Muzeum spodoba się osobom zainteresowanym sztuką dawną, historią Gdańska i rzemiosłem, a także tym, którzy szukają w mieście spokojniejszego miejsca z dala od tłumów na Długim Targu.

Z dziećmi dobrze sprawdza się krótsza wizyta skupiona na kilku obiektach: srebrnych pucharach, cynowych naczyniach, rzeźbionych szafach i, gdy wróci, tryptyku z aniołami i demonami, który dzieci zwykle oglądają z dużym zainteresowaniem. Kącik zabaw przy kasie przydaje się na przerwę. Muzeum prowadzi też zajęcia edukacyjne dla rodzin i szkół.

Jak dojść

Muzeum stoi przy ulicy Toruńskiej 1, na Starym Przedmieściu, tuż za południową granicą Głównego Miasta. Z Długiego Targu i Bramy Wyżynnej dojdziesz tu w około 10 minut, kierując się na południe. Z dworca Gdańsk Główny spacer zajmuje około 15-20 minut. Niedaleko wejścia jest przystanek autobusowy o nazwie Muzeum Narodowe.

Samochodem łatwiej tu dojechać niż na Główne Miasto, ale miejsc parkingowych nie ma wiele i są płatne. Jeśli nocujesz w centrum, najwygodniej przyjść pieszo i połączyć muzeum ze spacerem po Głównym Mieście.

Dobrym pomysłem jest zacząć dzień od muzeum, gdy jest jeszcze spokojnie, a potem przejść kilka minut na północ do Bramy Wyżynnej i ruszyć Drogą Królewską w stronę Motławy. W drugą stronę, od Długiego Targu, muzeum jest naturalnym celem popołudniowego spaceru, gdy w centrum robi się najtłoczniej.

Co jeszcze w okolicy

Tuż obok muzeum stoi kościół Świętej Trójcy, dawny kościół franciszkanów, z charakterystycznymi szczytami. Kilka minut na północ zaczyna się Główne Miasto z Bramą Wyżynną i Drogą Królewską, Ratuszem Głównego Miasta, Dworem Artusa i Długim Targiem.

Kto ma ochotę na kolejne muzeum, znajdzie je niedaleko: przy Motławie jest Żuraw i oddziały Narodowego Muzeum Morskiego na Ołowiance, a nieco dalej, nad Motławą, Muzeum II Wojny Światowej. Na zachód od dworca wznosi się Góra Gradowa z centrum nauki Hevelianum.

Gdzie nocować

Stare Przedmieście i Dolne Miasto, położone na południe i wschód od muzeum, to spokojniejsze i często tańsze okolice niż Główne Miasto, a do najważniejszych zabytków i tak jest stąd kilka do kilkunastu minut spacerem. Oferty znajdziesz w zakładce noclegi w Gdańsku, a opis dzielnic i plaż w przewodniku po Gdańsku.

Jeśli planujesz połączyć muzea z wypoczynkiem nad morzem, rozważ nocleg w Sopocie albo na Wyspie Sobieszewskiej. Noclegi w Sopocie dają szybki dojazd kolejką SKM do Gdańska, a z Sobieszewa dojedziesz do centrum autobusem.

Najczęstsze pytania

Czy obraz Sąd Ostateczny Memlinga można teraz zobaczyć?

Od lutego 2025 roku tryptyk jest wyłączony z ekspozycji z powodu badań konserwatorskich prowadzonych na miejscu. Według informacji muzeum z października 2026 roku nowa ekspozycja w osobnej sali na parterze ma zostać otwarta w pierwszym kwartale 2027 roku.

Gdzie jest Muzeum Narodowe w Gdańsku?

Oddział Sztuki Dawnej, czyli główna siedziba, mieści się w dawnym klasztorze franciszkanów przy ulicy Toruńskiej 1, obok kościoła Świętej Trójcy. To około 10 minut spacerem od Bramy Wyżynnej i Długiego Targu.

Jak obraz Memlinga trafił do Gdańska?

W 1473 roku gdański kaper Paul Beneke na karaweli "Peter von Danzig" zaatakował galerę "San Matteo", która wiozła tryptyk z Flandrii do Florencji. Obraz podarowano kościołowi Mariackiemu, a od 1958 roku jest w zbiorach muzeum.

Czy muzeum jest dostępne dla osób na wózkach?

Częściowo. Do budynku można wjechać, ale nie ma windy ani podnośnika, a piętra są dostępne tylko schodami. Nie wszystkie galerie na parterze są dostępne. Nowa sala tryptyku na parterze ma poprawić dostępność.

Ile czasu zarezerwować na Muzeum Narodowe?

Na galerie stałe Oddziału Sztuki Dawnej wystarczy półtorej do dwóch godzin. Jeśli chcesz zobaczyć także oddziały w Oliwie, zaplanuj na nie osobne pół dnia razem ze spacerem po Parku Oliwskim.

Aktualizacja: 14 października 2026