Westerplatte. Siedem dni, które zapamiętała cała Polska

Dziś Westerplatte to miejsce pamięci, odwiedzane co roku przez setki tysięcy ludzi. Są tu ruiny koszar, wartownie, cmentarz obrońców, pomnik i ekspozycje opowiadające o wydarzeniach z września 1939 roku. To nie jest zwykła atrakcja turystyczna, tylko miejsce, w którym czuje się ciężar historii.

Polska placówka w Wolnym Mieście

Po pierwszej wojnie światowej Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów. Polska miała w nim szereg praw, w tym prawo do korzystania z portu. W połowie lat dwudziestych przyznano jej teren na półwyspie Westerplatte, gdzie urządzono Wojskową Składnicę Tranzytową. Miała ona służyć do przeładunku sprzętu wojskowego i amunicji, które Polska sprowadzała drogą morską.

Na terenie składnicy mogła przebywać ograniczona liczba żołnierzy. Zbudowano koszary, magazyny, bocznicę kolejową i kilka wartowni, które w praktyce były niewielkimi schronami bojowymi. W miarę narastania napięcia z Niemcami w latach trzydziestych potajemnie zwiększano liczbę żołnierzy i wzmacniano umocnienia. Latem 1939 roku na Westerplatte przebywało około dwustu ludzi, dowodzonych przez majora Henryka Sucharskiego.

Wcześniej, w XIX wieku, Westerplatte było zupełnie innym miejscem. Działało tu popularne kąpielisko z plażą, parkiem i domem zdrojowym, do którego przyjeżdżali mieszkańcy Gdańska. Po tamtym kurorcie nie zostało prawie nic, ale świadomość, że w tym miejscu kiedyś wypoczywano, dodaje historii kolejnej warstwy.

1 września 1939 roku

Pod koniec sierpnia 1939 roku do portu w Gdańsku wpłynął niemiecki okręt szkolny Schleswig-Holstein, oficjalnie z kurtuazyjną wizytą. Zacumował naprzeciwko Westerplatte. Wczesnym rankiem 1 września okręt otworzył ogień z dział w stronę polskiej składnicy. Niemal jednocześnie do ataku ruszyły oddziały niemieckie. Wojna, której wszyscy się obawiali, zaczęła się właśnie tutaj.

Polscy żołnierze odparli pierwszy atak. Przez kolejne dni Westerplatte było ostrzeliwane z dział okrętowych, bombardowane z powietrza i atakowane przez piechotę. Obrońcy mieli tylko lekką broń i kilka dział, bez możliwości uzupełnienia amunicji i zaopatrzenia. Mimo to bronili się, odpierając kolejne natarcia. Plan zakładał, że placówka wytrzyma kilkanaście godzin. Wytrzymała siedem dni.

7 września, wobec wyczerpania sił, braku wody i opatrunków dla rannych oraz beznadziejnej sytuacji, major Sucharski zdecydował o kapitulacji. Niemcy pozwolili mu zatrzymać szablę, co było wyrazem uznania dla postawy obrońców. Obrona Westerplatte stała się symbolem polskiego oporu, a pamięć o niej przetrwała całą wojnę i dziesięciolecia po niej.

Co można zobaczyć na Westerplatte

Teren dawnej składnicy jest dziś otwartym miejscem pamięci. Spacer zaczyna się zwykle przy wejściu od strony ulicy, skąd ścieżka prowadzi przez las w stronę pomnika. Po drodze mija się ruiny koszar, których potężne mury, zniszczone przez bombardowanie, pokazują, z jaką siłą atakowano placówkę. Obok stoją tablice z opisami i fotografiami z 1939 roku.

Najlepiej zachowana jest jedna z wartowni, w której urządzono ekspozycję poświęconą obronie. Można zobaczyć wnętrze schronu, w którym żołnierze odpierali ataki, a także pamiątki, broń i dokumenty. Wartownia jest niewielka i ciasna, co dobrze pokazuje, w jakich warunkach walczyli obrońcy.

Na terenie Westerplatte znajduje się też cmentarz żołnierzy, którzy zginęli w czasie obrony. Groby są skromne, otoczone zielenią, a wśród nich spoczywa także major Sucharski, który zmarł na emigracji we Włoszech, a na Westerplatte został pochowany wiele lat po wojnie. To miejsce ciszy i zadumy, gdzie często leżą świeże kwiaty i palą się znicze.

Pomnik Obrońców Wybrzeża

Nad całym terenem góruje Pomnik Obrońców Wybrzeża, postawiony na sztucznie usypanym kopcu w latach sześćdziesiątych. Pomnik ma formę wysokiego, kanciastego bloku z kamiennych płyt, przypominającego bagnet wbity w ziemię albo pękniętą skałę. Na jego ścianach wyryto nazwy miejsc, gdzie toczyły się walki polskich żołnierzy w czasie drugiej wojny światowej.

Na kopiec prowadzą schody. Z jego szczytu widać kanał portowy, nabrzeża, statki wpływające do portu i zatokę. U stóp pomnika ułożono kamienie z napisem przypominającym, że wojna nie może się powtórzyć. To miejsce, gdzie odbywają się uroczystości rocznicowe, a każdego 1 września o świcie zbierają się tu ludzie, żeby uczcić pamięć obrońców.

Ludzie Westerplatte

Obrońcami Westerplatte byli w większości młodzi żołnierze, podoficerowie i kilku oficerów. Pochodzili z różnych regionów Polski, a wielu z nich trafiło do składnicy na kilka miesięcy przed wybuchem wojny. Major Henryk Sucharski był komendantem placówki, a jego zastępca, kapitan Franciszek Dąbrowski, odegrał dużą rolę w kierowaniu obroną w najtrudniejszych dniach.

W czasie walk zginęło kilkunastu obrońców, a wielu zostało rannych. Po kapitulacji żołnierze trafili do niewoli, gdzie spędzili lata wojny. Niektórzy z nich wrócili potem do Polski, inni zostali na Zachodzie. Ich losy były różne, ale wszyscy nosili w sobie pamięć tych siedmiu dni.

Na Westerplatte można poznać historie niektórych obrońców, ich zdjęcia, listy i wspomnienia. Te osobiste opowieści sprawiają, że historia przestaje być abstrakcją, a staje się opowieścią o konkretnych ludziach, którzy w młodym wieku musieli zmierzyć się z wojną.

Legenda i prawda

Obrona Westerplatte od początku obrosła legendą. Już we wrześniu 1939 roku polskie radio podawało komunikaty o bohaterskiej postawie załogi, a słowa o tym, że Westerplatte broni się nadal, krzepiły serca ludzi w całym kraju. Po wojnie powstały wiersze, piosenki, filmy i książki, które utrwaliły obraz niezłomnych obrońców.

Historycy przez lata badali szczegóły obrony, odkrywając fakty, które uzupełniały albo komplikowały ten obraz. Okazało się na przykład, że w dowództwie były różnice zdań co do momentu kapitulacji, a sytuacja w placówce była bardziej dramatyczna, niż przedstawiały to wczesne relacje. Te odkrycia nie umniejszają jednak znaczenia obrony, tylko pokazują ją jako ludzką historię, z wątpliwościami, lękiem i odwagą.

Dziś na Westerplatte prowadzi się prace badawcze i archeologiczne, które przynoszą nowe znaleziska. Odkryto między innymi szczątki obrońców, pochowanych po walkach w nieoznaczonych miejscach. Ich identyfikacja i godny pochówek są ważnym zadaniem dla historyków i rodzin.

Statkiem na Westerplatte

Jednym z najciekawszych sposobów dotarcia na Westerplatte jest rejs statkiem z centrum Gdańska. Statki wycieczkowe odpływają z nabrzeża Motławy, w pobliżu Żurawia, i płyną przez port, mijając stocznie, nabrzeża przeładunkowe, Twierdzę Wisłoujście i inne punkty, których nie da się zobaczyć z lądu. Rejs trwa zwykle kilkadziesiąt minut i jest atrakcją samą w sobie.

Na niektórych statkach przewodnik opowiada o mijanych miejscach, a z pokładu widać, jak wygląda współczesny port. Dźwigi, statki towarowe, holowniki i kutry rybackie tworzą krajobraz, który dla wielu turystów jest zupełnie nowy. Na koniec statek przybija do przystani na Westerplatte, kilka minut spacerem od pomnika.

Rejsy odbywają się głównie w sezonie, a ich rozkład zależy od pogody. Część statków stylizowana jest na dawne żaglowce, co dzieci szczególnie lubią. Bilety można kupić przy nabrzeżu w Gdańsku, a w szczycie sezonu warto zrobić to z wyprzedzeniem.

Autobusem i samochodem

Na Westerplatte można też dojechać autobusem miejskim z centrum Gdańska. Podróż trwa około pół godziny i prowadzi przez dzielnice portowe. Przystanek końcowy znajduje się przy wejściu na teren pamięci. Rozkłady jazdy dobrze sprawdzić przed wyjazdem, bo autobusy nie kursują bardzo często.

Samochodem dojazd jest prosty, a przy Westerplatte jest parking. W dni rocznicowe i w szczycie sezonu bywa zatłoczony. Dla rowerzystów prowadzi tu ścieżka rowerowa z centrum Gdańska, a wycieczka rowerem nad morze, z przystankiem na Westerplatte, to dobry pomysł na dzień.

Westerplatte z dziećmi

Westerplatte to miejsce, które wymaga od rodziców przygotowania. Dla dzieci wojna jest pojęciem abstrakcyjnym, a ruiny i cmentarz mogą wydawać się nudne albo przerażające. Dobrze przed wizytą opowiedzieć im w prosty sposób, co się tu wydarzyło. Że byli tu żołnierze, którzy bronili polskiej placówki, że atakowało ich wielu przeciwników, a oni nie poddali się przez tydzień.

Dzieciom w wieku szkolnym łatwiej zrozumieć tę historię, jeśli połączy się ją z konkretnymi miejscami. Wartownia, w której siedzieli żołnierze, ruiny koszar zniszczone przez bomby, pomnik, z którego widać okręty w porcie. Pytania, które zadają dzieci, są często prostsze i trudniejsze zarazem niż pytania dorosłych. Warto mieć na nie czas i cierpliwość.

Na Westerplatte obowiązuje szacunek dla miejsca pamięci. Na cmentarzu i przy pomniku zachowuje się ciszę, nie biega się i nie wspina na pomniki. Dzieciom warto to wcześniej wytłumaczyć, a potem pozwolić im wybiegać się na plaży, która leży niedaleko.

Las i plaża na Westerplatte

Westerplatte ma też drugą, spokojniejszą twarz. Teren porasta las, w którym rosną stare drzewa, a ścieżki prowadzą między ruinami i pamiątkowymi tablicami. Latem w lesie jest chłodno i cicho, a jedynym dźwiękiem są ptaki i odległy szum portu. To dobre miejsce na spokojny spacer, sprzyjający zadumie.

Po stronie zatoki rozciąga się plaża, na której można odpocząć po zwiedzaniu. Woda w tym miejscu nie zawsze nadaje się do kąpieli, bo blisko jest wejście do portu, ale spacer brzegiem morza jest przyjemny. Z plaży widać statki wpływające do kanału portowego i wypływające na zatokę.

Rocznica 1 września

Każdego roku 1 września, wczesnym rankiem, na Westerplatte odbywają się uroczystości upamiętniające wybuch wojny. Zaczynają się o świcie, o godzinie, w której padły pierwsze strzały. Przy pomniku zbierają się przedstawiciele władz, wojska, weterani, harcerze i zwykli ludzie, którzy chcą uczcić pamięć obrońców. Syreny, apel poległych i salwa honorowa tworzą poruszającą ceremonię.

W okrągłe rocznice uroczystości mają szczególnie podniosły charakter, a na Westerplatte przyjeżdżają goście z zagranicy, w tym przywódcy państw. To czas, kiedy wspomina się nie tylko obrońców Westerplatte, ale wszystkie ofiary drugiej wojny światowej.

Jeśli planujesz wizytę w Gdańsku na początku września, warto rozważyć udział w uroczystościach. Trzeba się jednak liczyć z tłumami, utrudnieniami w ruchu i wczesną pobudką. Program uroczystości publikowany jest przez miasto i instytucje zajmujące się Westerplatte.

Westerplatte i Muzeum II Wojny Światowej

Westerplatte jest dziś pod opieką Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Muzeum prowadzi na półwyspie prace badawcze, opiekuje się zabytkami i organizuje ekspozycje. Jego główna siedziba stoi w centrum Gdańska, nad Motławą, a wystawa stała opowiada o wojnie w szerokim kontekście europejskim i światowym.

Wizytę na Westerplatte dobrze połączyć z wizytą w muzeum. Na Westerplatte widzi się miejsce, gdzie wojna się zaczęła, a w muzeum poznaje się jej przebieg i skutki. Razem dają pełniejszy obraz tego, co wydarzyło się w latach 1939-1945. W muzeum warto zarezerwować kilka godzin, bo ekspozycja jest bardzo obszerna.

Ile czasu zarezerwować

Na spokojne zwiedzanie Westerplatte warto zarezerwować dwie do trzech godzin. Spacer po terenie, z zatrzymaniem przy ruinach koszar, wartowni, cmentarzu i pomniku, zajmuje około półtorej godziny. Do tego dochodzi czas na dojazd albo rejs statkiem, który sam trwa kilkadziesiąt minut w jedną stronę.

Jeśli płyniesz statkiem, sprawdź godziny powrotnych rejsów, żeby nie spieszyć się w czasie zwiedzania. Przy dobrej pogodzie można też zostać dłużej i odpocząć na plaży albo w lesie. Na miejscu działają punkty z jedzeniem i napojami, ale w sezonie warto mieć ze sobą wodę.

Teren jest w większości płaski, ale ścieżki bywają nierówne, a na kopiec z pomnikiem prowadzą schody. Wygodne buty to podstawa, szczególnie dla osób starszych i rodzin z małymi dziećmi.

Okolica Westerplatte

Niedaleko Westerplatte, nad kanałem portowym, stoi Twierdza Wisłoujście, jedna z najciekawszych fortyfikacji w Polsce. Jej historia sięga średniowiecza, a przez stulecia chroniła wejście do portu gdańskiego. Twierdzę można zwiedzać w sezonie, a rejs statkiem na Westerplatte często obejmuje widok na nią z wody.

W okolicy leży też Nowy Port z latarnią morską, z której galerii roztacza się widok na port i Westerplatte. Latarnia ta odegrała rolę w pierwszych godzinach wojny, bo z jej okien prowadzono ostrzał w stronę polskiej placówki. Dziś jest udostępniana zwiedzającym i warto do niej zajrzeć, jeśli ma się więcej czasu.

Kto ma cały dzień, może zaplanować trasę z centrum Gdańska: rano rejs statkiem na Westerplatte, kilka godzin na półwyspie, powrót statkiem albo autobusem, a po południu Muzeum II Wojny Światowej nad Motławą. To intensywny, ale spójny program, który pozwala przejść od miejsca, gdzie wojna się zaczęła, do opowieści o jej całym przebiegu.

Westerplatte w kulturze

Obrona Westerplatte stała się jednym z najważniejszych motywów polskiej kultury wojennej i powojennej. Konstanty Ildefons Gałczyński napisał poemat Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, który przez dziesięciolecia czytano w szkołach. Jego słowa o żołnierzach idących do nieba czwórkami stały się jednym z najbardziej znanych fragmentów polskiej poezji o wojnie.

O Westerplatte powstały też filmy, zarówno w czasach PRL, jak i współcześnie, a także książki historyczne, reportaże i powieści. Każde pokolenie opowiadało tę historię na swój sposób, akcentując inne wątki: bohaterstwo, tragizm, ludzkie słabości, pytania o sens ofiary. Ta różnorodność pokazuje, jak żywa jest pamięć o tych siedmiu dniach.

Dla wielu Polaków Westerplatte to symbol, który wykracza poza samą bitwę. Mówi o odwadze w beznadziejnej sytuacji, o wierności obowiązkowi i o tym, że nawet mała grupa ludzi może stawić opór potężnej sile. Wizyta w tym miejscu pozwala zrozumieć, skąd wzięła się ta symbolika.

Przed wizytą warto sięgnąć po jedną z książek albo obejrzeć film o obronie Westerplatte. Wtedy ruiny koszar i wartownia przestają być tylko murami, a stają się scenerią wydarzeń, które zna się z opowieści. Dla nastolatków to często lepszy wstęp niż szkolny podręcznik, a rozmowa po wizycie bywa ciekawsza, gdy wszyscy mają w głowie te same obrazy i postacie.

Dlaczego warto odwiedzić Westerplatte

Westerplatte to jedno z najważniejszych miejsc pamięci w Polsce. Odwiedzając je, można zrozumieć, jak zaczęła się wojna, która zmieniła losy świata, i jak wielką siłę miała postawa niewielkiej grupy ludzi, którzy nie poddali się mimo beznadziejnej sytuacji. Ruiny koszar, wartownia i cmentarz mówią więcej niż jakikolwiek podręcznik.

To także piękne miejsce, z lasem, plażą i widokiem na zatokę, gdzie historia splata się z przyrodą. Spacer po Westerplatte to okazja do zadumy, ale też do rozmowy z dziećmi o tym, dlaczego pokój jest wartością, o którą trzeba dbać.

Aktualizacja: 13 października 2026