Fara świętych Piotra i Pawła w Pucku. Gotycki kościół, który widać z całej zatoki

Kościół jest czynną świątynią parafialną, więc wejdziesz do niego przy okazji mszy albo w ciągu dnia, gdy jest otwarty. Na obejrzenie wnętrza i obejście murów wystarczy pół godziny do godziny. Jeśli zwiedzasz Puck pierwszy raz, zacznij właśnie tutaj, a potem przejdź na rynek i do portu: wszystkie te miejsca leżą w promieniu kilkuset metrów. Ogólny opis miasta, plaży i okolic znajdziesz w przewodniku po Pucku.

Najstarsza budowla Pucka: skąd wzięła się fara

Kościół w Pucku istniał już w XIII wieku. W 1278 roku źródła wymieniają tutejszego proboszcza o imieniu Lambert, a w 1283 roku sam kościół, który stał wtedy w obrębie grodu i podlegał patronatowi księcia gdańskiego. Z tamtej budowli nic nie widać na pierwszy rzut oka, ale badacze uważają, że na jej reliktach stoją dolne partie wieży, cokoły filarów między nawami i fragment ściany tęczowej. Polska Wikipedia, powołując się na kamienne fundamenty filarów, przesuwa nawet początki parafii na XII wiek.

Obecny, gotycki kościół powstawał przez blisko dwieście lat. W 1385 roku wielki mistrz krzyżacki Konrad Zöllner von Rottenstein przekazał niedokończony budynek i parafię cysterkom z Żarnowca. Pod koniec XIV wieku na miejscu starej świątyni zaczęto wznosić nową, wykorzystując dolną część dawnej wieży. Ukończono wtedy prezbiterium i prawdopodobnie wieżę, a w 1400 roku zawieszono w niej dzwon. Na początku XV wieku dokończono wieżę i postawiono mury północnej nawy z kaplicą.

Prace przerwała wojna trzynastoletnia, w czasie której zniszczono północną elewację. Dopiero w ostatniej ćwierci XV wieku murarze wrócili na budowę i zamknęli trzynawowy korpus, dobudowali kaplicę przy wieży, kaplicę świętej Anny i zakrystię, a wieżę podwyższono prawdopodobnie o jedno piętro. W 1496 roku nad nawami stanęła wspólna, późnogotycka więźba dachowa, która przetrwała do dziś, a od wschodu dodano schodkowy szczyt. Od 1962 roku fara jest wpisana do rejestru zabytków.

Puck w czasach budowy fary: miasto krzyżackie i port kaprów

Gotycki kościół rósł razem z miastem. Puck dostał prawa miejskie w 1348 roku, jeszcze pod rządami Krzyżaków, a w czasie wojny trzynastoletniej, która przerwała budowę fary, znalazł się w centrum wydarzeń: w 1457 roku schronił się tu zdetronizowany król Szwecji Karol Knutsson Bonde. Od 1466 roku miasto należało do Polski. W XVI i XVII wieku było bazą polskiej floty i kaprów, czyli prywatnych okrętów działających na zlecenie króla. W latach 1517-1522 kaprzy z Pucka ochraniali żeglugę na Bałtyku, a za Zygmunta Augusta, Stefana Batorego i Władysława IV Puck był twierdzą i portem wojennym. Dlatego mówi się o nim jako o kolebce polskiej marynarki.

Dla mieszkańców tamtych czasów fara była nie tylko kościołem. Pierwsza świątynia stała w obrębie grodu, a tuż obok gotyckiej fary Krzyżacy zbudowali zamek, którego relikty zachowały się przy ulicy Zamkowej. Bogaci mieszczanie i starostowie fundowali w kościele kaplice i ołtarze, a ich fundacje, jak kaplica Wejherów czy kaplica Świętego Krzyża, przejęta przez Mateusza Judyckiego, są dziś najciekawszymi częściami wnętrza.

Jak wygląda fara z zewnątrz

Fara to kościół halowy, czyli taki, w którym nawa główna i dwie boczne mają podobną wysokość. Od wschodu zamyka go niskie, krótkie prezbiterium, zakończone trójbocznie, a od zachodu potężna, czworoboczna wieża. Dolne partie murów zbudowano z granitowych ciosów, wyżej dominuje cegła. Ściany podpierają wysokie, schodkowe przypory, a między nimi po stronie północnej mieści się kaplica świętej Anny. Wieża jest gładka aż do czwartej kondygnacji. Tylko od północy i od zachodu ma fryz arkadowy, który może być pozostałością pierwotnego zwieńczenia z XIII wieku.

Obejdź kościół dookoła, bo każda strona wygląda inaczej. Od wschodu zobaczysz schodkowy szczyt z lizenami i ostrołukowymi blendami. Od południa wyróżnia się kaplica Świętego Krzyża, dobudowana pod koniec XVI wieku, z blankowanym szczytem i falistym gzymsem. Okrągłe blendy na elewacjach pochodzą z XVII wieku, a obramienia okien i maswerki odnowiono w XIX wieku. Z placu przy farze, w stronę ulicy Zamkowej, warto podejść jeszcze kawałek: zachowały się tam relikty krzyżackiego zamku.

Luteranie, Wejherowie i wojny szwedzkie

W latach 1556-1589 kościół należał do luteranów. Średniowieczne wyposażenie prawdopodobnie wtedy przebudowano albo usunięto, bo z tamtej epoki przetrwały tylko dzwony i chrzcielnica. Po powrocie fary do katolików przeprowadzono gruntowny remont, a w kolejnych dziesięcioleciach przy kościele powstawały kaplice zamożnych rodów i mieszczan. Kaplicę Świętego Krzyża zbudowali puccy rajcy. W 1633 roku przejął ją Mateusz Judycki, który po ocaleniu z burzy na morzu urządził w niej kaplicę grobową i wotywną.

W połowie XVII wieku prezbiterium dostało dwuprzęsłowe sklepienie, a w 1661 roku kaplice ozdobiono okrągłymi niszami. W XVII i XVIII wieku wnętrze stopniowo zmieniało wygląd, prawdopodobnie także dlatego, że kościół ucierpiał w czasie wojen szwedzkich. Przez cały ten okres Puck był miastem portowym i bazą polskiej floty i kaprów, a fara pozostawała jego najważniejszą budowlą.

Kaplica i krypta Wejherów

Najcenniejszą częścią fary jest kaplica po południowej stronie wieży. W 1597 roku starosta pucki Ernest Wejher i jego żona Anna Ludwika z Mortęskich ufundowali tu kaplicę grobową pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. W czasie budowy podwyższono ją i nakryto gwiaździstym sklepieniem, które opiera się na wspornikach z wyrzeźbionymi głowami ludzi i zwierząt. Zadrzyj głowę, bo to jedne z najciekawszych detali w całym kościele. Kaplicę zamyka XVII-wieczna krata z kutego żelaza.

W 1623 roku syn fundatorów, Jan Jakub Wejher, ufundował do kaplicy drewniany ołtarz z obrazami Hermana Hana, uważanego wówczas za najlepszego malarza na Pomorzu. Ród Wejherów odegrał w dziejach regionu ogromną rolę: wnuk Ernesta, Jakub Wejher, założył w 1643 roku miasto nazwane od jego nazwiska Wejherowem. Pod posadzką kaplicy znajduje się rodowa krypta, w której Ernest Wejher spoczął w 1599 roku.

Kryptę otwarto przy wymianie posadzki, a badali ją archeolodzy z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ma około 4,5 na 6,5 metra, sklepienie kolebkowe i około 1,9 metra wysokości. Znaleziono w niej szczątki co najmniej dziewięciu dorosłych i czworga dzieci, rozbite trumny, w tym jedną wydrążoną z dębowego pnia i jedną z częściowo szklanym wiekiem, a także stroje grobowe. W trumnie Anny Wejher (1580-1626) leżało mnóstwo szyszek chmielu, które miały spowalniać rozkład i tłumić zapach. Zachowała się też renesansowa jedwabna suknia, prawdopodobnie właśnie Anny, oraz resztki polskiego stroju Jana Wejhera, syna fundatorów i pierwszego senatora w rodzie, zmarłego w 1626 roku. Ślady naruszenia trumien wskazują, że kryptę w przeszłości splądrowano.

Co zobaczyć we wnętrzu fary

Wnętrze jest jasne, z ceglanymi żebrami na białych sklepieniach. Pierwotnie wszystkie trzy nawy miały płaskie drewniane stropy wsparte na masywnych ośmiobocznych filarach. Obecne sklepienia nad nawami i większością kaplic pochodzą z czasów nowożytnych, a część podniesiono i przebudowano przy remoncie pod koniec XIX wieku. Wyposażenie powstawało w różnych epokach, więc spacer po kościele przypomina przeglądanie warstw jego historii.

• Ołtarz główny z około 1800 roku z czterema wymiennymi obrazami, dwa ołtarze boczne, Matki Bożej i świętego Antoniego, oraz ambona z tego samego czasu.
• Dwa obrazy z 1663 roku w prezbiterium, przykład sztuki kontrreformacji.
• Chrzcielnica z XIII wieku w kruchcie, starsza niż obecne gotyckie mury.
• Barokowa chrzcielnica z 1697 roku.
• Trzy mosiężne żyrandole z XVII wieku i duży krucyfiks z około 1700 roku.
• Dwa gotyckie dzwony z 1400 roku i dzwon Piotr i Paweł z 1605 roku.

Na ścianach wiszą tablice pamiątkowe, które dobrze streszczają XX wiek na Ziemi Puckiej. Jedna upamiętnia 50. rocznicę zaślubin Polski z morzem, dokonanych przez generała Józefa Hallera w 1920 roku. Inne przypominają proboszcza Edmunda Fittkaua i wikarego Bronisława Labudę, zamordowanych przez Niemców 20 października 1939 roku, ofiary z Ziemi Puckiej zamordowane w Piaśnicy i w obozach, a także cudowne ocalenie dzieci 15 sierpnia 1922 roku. Jest też tablica poświęcona litewskiemu księdzu Alfonsasowi Lipniunasowi, więźniowi obozu Stutthof.

Remonty: od stolarki z XIX wieku do nowego dachu

Najbardziej gruntowny remont przeprowadzono w latach 1896-1898. Powiększono wtedy okna i wstawiono do nich witraże, wymieniono posadzkę, dobudowano kruchtę i podniesiono sklepienia nad nawami. Kolejne naprawy przyszły po silnym sztormie w 1903 roku i w latach 1919-1920. W czasie II wojny światowej, mimo bombardowań, fara ucierpiała niewiele. Od 2000 roku wymieniono dach i naprawiono mury, a w planach parafii były dalsze prace przy prezbiterium i wnętrzu. Mimo tych wszystkich zmian kościół zachował średniowieczny układ i gotycką bryłę.

Znak dla żeglarzy: fara widziana z wody

Bryła fary jest tak charakterystyczna, że żeglarski przewodnik po Zatoce Puckiej, udostępniany przez miasto Hel, wymienia ją jako pierwszy z punktów orientacyjnych na akwenie, obok komina starej cegielni w Rzucewie, krzyża u nasady Cypla Rewskiego i latarni w Helu. Niska, szeroka wieża i strome dachy odróżniają ją od smukłych wież innych kościołów nad zatoką. Jeśli chcesz zobaczyć farę tak, jak widzieli ją dawni żeglarze, przejdź na koniec puckiego mola albo wypłyń w sezonie w rejs po zatoce, który zaczyna się w miejskim porcie. O zachodzie słońca kościół na tle nieba wygląda wtedy jak sylwetka wycięta z czerwonego papieru.

Dla kogo i ile czasu: fara z dziećmi i bez

Na krótką wizytę wystarczy kwadrans, ale jeśli lubisz historię i architekturę, zostań dłużej i obejdź kościół dookoła, a potem wróć do kaplicy Wejherów. Dzieciom zaproponuj zabawę w szukanie: rzeźbionych głów ludzi i zwierząt na wspornikach sklepienia w kaplicy, starej chrzcielnicy w kruchcie i dat na tablicach. Starsze dzieci zwykle zaciekawia historia krypty z szyszkami chmielu w trumnie, bo pokazuje, jak dawniej radzono sobie bez współczesnej wiedzy. Wnętrze jest chłodne nawet w upał, więc zabierz coś z długim rękawem.

Pielgrzymka rybacka w dniu świętych Piotra i Pawła

Patronowie fary, apostołowie Piotr i Paweł, to także patronowie rybaków, i to widać co roku pod koniec czerwca. W okolicach 29 czerwca rybacy z Kuźnicy, Władysławowa, Jastarni, Chałup, Juraty i Helu wypływają łodziami na zatokę, modlą się za tych, którzy nie wrócili z morza, a potem przypływają do puckiego portu. Kolorowe, udekorowane flagami kutry cumują przy nabrzeżu, a pod farą odprawiana jest msza polowa. Tradycja pielgrzymki ma według przekazów ponad 800 lat.

Jeśli jesteś w okolicy pod koniec czerwca, to jeden z najciekawszych dni w roku na odwiedziny w Pucku. Przyjdź wcześniej, bo port i okolice fary szybko się zapełniają. Dokładny termin i program co roku ogłaszają parafia i miasto. Rybacy z półwyspu mają też swoje sanktuarium kilka kilometrów dalej, w Swarzewie, gdzie czczona jest Matka Boża Swarzewska, Królowa Polskiego Morza.

Zwiedzanie, parking i dojazd

Fara stoi przy ulicy Morskiej, na skraju starego miasta, nad zatoką. Samochodem dojedziesz z Trójmiasta drogą wojewódzką nr 216. Wygodny parking jest przy plebanii, na ulicy Zamkowej, tuż obok kościoła. Puck ma dworzec na linii kolejowej z Gdyni na Hel, skąd do fary idzie się kilkanaście minut. Przez miasto przebiega też główna nitka trasy rowerowej EuroVelo 10/13, więc kościół łatwo odwiedzić podczas wycieczki rowerowej wzdłuż zatoki.

Wchodząc do kościoła, pamiętaj, że to miejsce modlitwy. W czasie mszy nie zwiedzaj, nie rób zdjęć z lampą błyskową i ubierz się stosownie, nawet w upalny dzień. Godziny mszy i ewentualne informacje o zwiedzaniu z przewodnikiem podaje parafia. Jeśli interesuje cię architektura, przyjdź przy słońcu po południu: światło wpadające przez witraże dobrze wydobywa ceglane żebra sklepień.

Spacer po Pucku: co zobaczyć po wyjściu z fary

Z fary jest kilka minut do rynku z neogotyckim ratuszem, gdzie w Kamienicy Mieszczańskiej działa główna siedziba Muzeum Ziemi Puckiej, z makietą średniowiecznego portu i znaleziskami z dna zatoki. Drugi oddział muzeum, Szpitalik przy ulicy Wałowej, pokazuje dawne warsztaty rzemieślników. Potem zejdź do portu, gdzie w 1920 roku generał Haller wrzucił do zatoki pierścień na znak zaślubin z morzem. Ten spacer opisaliśmy w artykule o rynku i porcie w Pucku.

Na dłuższe wycieczki pojedź na północ do Swarzewa i Władysławowa z Hallerówką albo na południe, do Rzucewa i Rewy, gdzie Cypel Rewski wchodzi daleko w zatokę; więcej w artykule o Rewie i Szpyrku Rewskim. Pociągiem z Pucka dojedziesz bez przesiadki na cały Półwysep Helski.

Gdzie nocować w Pucku i okolicy

W Pucku przeważają pokoje gościnne i apartamenty, są też pensjonat, domek i ośrodek wypoczynkowy. Noclegi na starym mieście i przy porcie to dobry wybór dla tych, którzy chcą zwiedzać i mieć restauracje pod ręką, a fara jest wtedy kilka minut spacerem. Wszystkie oferty z mapą znajdziesz na stronie noclegi w Pucku. Jeśli wolisz nocować bliżej szerokiej plaży nad otwartym morzem, sprawdź noclegi we Władysławowie, kilkanaście minut drogi od Pucka, a jeśli szukasz ciszy nad zatoką, noclegi w Swarzewie.

Najczęstsze pytania

Ile lat ma fara w Pucku?

Pierwszy kościół w Pucku wzmiankowano w XIII wieku, w 1283 roku. Obecny gotycki kościół budowano od końca XIV do końca XV wieku, a więźba dachowa nad nawami pochodzi z 1496 roku. Najstarsze elementy, jak dolna część wieży i chrzcielnica, mogą sięgać XIII wieku.

Co to jest kaplica Wejherów?

To kaplica grobowa ufundowana w 1597 roku przez starostę puckiego Ernesta Wejhera i jego żonę Annę Ludwikę z Mortęskich. Ma gwiaździste sklepienie na rzeźbionych wspornikach, ołtarz z 1623 roku i XVII-wieczną kratę. Pod nią jest krypta rodu Wejherów, zbadana przez archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego.

Kiedy odbywa się pielgrzymka rybaków do Pucka?

W okolicach 29 czerwca, w dniu świętych Piotra i Pawła, patronów fary. Rybacy z Półwyspu Helskiego i Władysławowa przypływają łodziami do puckiego portu, a pod farą odprawiana jest msza polowa. Dokładny termin podają co roku parafia i miasto.

Gdzie zaparkować przy farze w Pucku?

Najbliższy parking jest przy plebanii na ulicy Zamkowej, tuż obok kościoła. W centrum miasta parkingi są płatne. Wygodną alternatywą jest pociąg: dworzec w Pucku leży na linii z Gdyni na Hel, kilkanaście minut spacerem od fary.

Czy farę w Pucku można zwiedzać z dziećmi?

Tak, wizyta jest krótka, a w środku jest sporo detali do wypatrywania, na przykład rzeźbione głowy na wspornikach sklepienia w kaplicy Wejherów i stara chrzcielnica w kruchcie. Po wyjściu z kościoła łatwo przejść na rynek z fontanną, do Muzeum Ziemi Puckiej z kącikiem przebieranek dla dzieci i dalej do portu i na molo.

Aktualizacja: 14 października 2026